Governu Timor-Leste agradese Austrália nia kontribuisaun ba desevolvimentu konetividade dijitál iha Timor-Leste
(TT)
Singapura, 13 Outubru 2026 – Ministru Transportes no Komunikasaun, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu halo enkontru bilatarál ho asistente ministru ba imigrasaun no asistente ministru ba negosio estranjeiru no komersiu Australia Hon. Matt Thistlethwaite MP iha Singapura.
Enkontru ne'e halao iha ambitu partisipasaun Timor-Leste nia iha singapore international cyber week 2026 iha singapura.
Enkontru ne'e diskuti kona-ba konektividade no infraestrutura estratéjika foku liu ba Kabu submarinu fiber optic (TLSSC) ne'ebé konekta Timor-Leste ho Australia liuhusi kompañia Vocus, nomos Apoiu husi Governu Australia liuhosi DFAT ba infraestrutura estratéjika hanesan aeroportu.
Iha enkontru ne’e Ministru Manetelu lori governu Timor-Leste nia naran hato’o agradesimentu ba apoiu governu Austrália nia kontribuisaun ba konetividade dijitál Timor-Leste liuhosi ligasaun kabu fibra ótika submarinu ne'ebé liga Timor-Leste ba rede internasionál iha Austrália.
Ligasaun ne'e hametin fundasaun banda larga ne'ebé konfiável, hodi loke oportunidade foun ba servisu governu, negósiu, edukasaun, no kuidadu saúde.
“Ami agradese ba parseria ida-ne'e. Maibé, bainhira ami nia konetividade espanda ami nia prioridade tuirmai maka atu asegura katak rede sira no servisu dijitál sira ne'ebé ami nia ema sira depende ba beibeik maka seguru no reziliente. Ita halo ona progresu signifikativu iha ligasaun Timor-Leste; agora ita presiza hametin kapasidade sira siberseguransa nian ne'ebé proteje konetividade”dehan Ministru Manetelu.
Governante ne’e rekoñese Austrália nia apoiu ba dezenvolvimentu no espansaun Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato liuhosi DFAT, Investimentu sira iha infraestrutura ne'ebé krítiku, inklui fasilidade sira salvamentu no kombate inséndiu nian, instalasaun sira kuidadu saúde nian, asesu ba terminál sira no iluminasaun, importante la'ós de'it ba dezenvolvimentu ekonómiku maibé mós ba preparasaun Timor-Leste atu sai uma-na'in ba enkontru sira ASEAN nian tuir padraun internasionál sira ne'ebé ezije.
Governante ne’eafirma Ministériu Transporte no Komunikasaun estabelese ona Gabinete ba Dijitalizasaun no Siberseguransa, oras ne’e hakat ona ba implementasaun, prioridade sira inklui dezenvolve Sentru Operasaun Seguransa Nasionál (SOC), hametin resposta ba insidente nasionál liuhosi Ekipa Resposta Emerjénsia Komputadór (CERT), no harii Timor-Leste nia sentru-dadus no Sentru Operasaun Rede (NOC).
Timor-Leste propoin anexu ba tempu badak ba analista siberseguransa Timor-Leste nian ho Austrália nia Sentru Seguransa Sibernétika, hodi permite ofisiál sira atu hetan esperiénsia prátika iha monitorizasaun ba ameasa sibernétika, resposta ba insidente no seguransa operasionál. estabelese no operasionaliza sistema prioridade sira-ne'e. Konsellu tékniku iha valór, maibé mós presiza rekursu sira atu introdús planu sira ba kapasidade nasionál sira ne'ebé funsiona. Timor-Leste kontente atu serbisu ho Austrália iha planu investimentu ida ne'ebé prioritizadu ho marku sira ne'ebé klaru, responsabilizasaun no modelu operasionál ida ne'ebé sustentável.
Mekanizmu kooperasaun ida ne'ebé estruturadu propoin grupu traballu ida iha nivel ofisiál sira ka memorandu entendimentu ida ne'ebé apropriadu atu koordena kooperasaun siberseguransa, kapasitasaun no apoiu ba Timor-Leste sei sai uma nain ba enkontru ASEAN 2029. Ida-ne'e sei ajuda aliña Austrália nia apoiu hodi identifika projetu prioridade sira, esplora arranju finansiamentu apropriadu sira no dezenvolve planu serbisu prátiku ida ba tinan 2027 iha Parseria Foun ba Era Foun nia okos.
*****************
(PT)
Governo de Timor-Leste agradece à Austrália pela sua contribuição para o desenvolvimento da conectividade digital em Timor-Leste
*Singapura, 13 de outubro de 2026* – O Ministro dos Transportes e Comunicações, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, reuniu-se bilateralmente, em Singapura, com o Deputado Matt Thistlethwaite, Assistente do Ministro da Imigração e Assistente do Ministro dos Negócios Estrangeiros e do Comércio da Austrália.
O encontro teve lugar no âmbito da participação de Timor-Leste na Singapore International Cyber Week 2026.
As conversações centraram-se na conectividade e nas infraestruturas estratégicas, com particular destaque para o cabo submarino de fibra ótica Timor-Leste South Submarine Cable (TLSSC), que liga Timor-Leste à Austrália através da empresa Vocus, bem como para o apoio do Governo australiano, através do Departamento dos Negócios Estrangeiros e do Comércio (DFAT), a infraestruturas estratégicas, incluindo o aeroporto.
Durante o encontro, o Ministro Manetelu, em nome do Governo de Timor-Leste, manifestou o seu agradecimento pelo apoio e contributo da Austrália para a conectividade digital do país, através da ligação submarina de fibra ótica que permite a Timor-Leste aceder à rede internacional através da Austrália.
Esta ligação reforça as bases para uma conectividade de banda larga fiável, criando novas oportunidades para os serviços públicos, as empresas, a educação e os cuidados de saúde.
«Agradecemos esta parceria. No entanto, à medida que a nossa conectividade se expande, a nossa próxima prioridade é garantir que as redes e os serviços digitais de que a nossa população depende diariamente sejam seguros e resilientes. Registámos progressos significativos na ligação de Timor-Leste; agora, precisamos de reforçar as capacidades de cibersegurança que protegem essa conectividade», afirmou o Ministro Manetelu.
O governante reconheceu igualmente o apoio da Austrália, através do DFAT, ao desenvolvimento e à expansão do Aeroporto Internacional Presidente Nicolau Lobato. Os investimentos em infraestruturas críticas, incluindo instalações de salvamento e combate a incêndios, instalações de saúde, acessos aos terminais e iluminação, são importantes não só para o desenvolvimento económico, mas também para preparar Timor-Leste para acolher reuniões da ASEAN em conformidade com as normas internacionais exigidas.
O Ministro Manetelu salientou ainda que o Ministério dos Transportes e Comunicações criou o Gabinete de Digitalização e Cibersegurança, que já avançou para a fase de implementação. Entre as prioridades encontram-se o desenvolvimento de um Centro Nacional de Operações de Segurança (SOC), o reforço da capacidade nacional de resposta a incidentes através de uma Equipa de Resposta a Emergências Informáticas (CERT) e a criação do centro de dados e do Centro de Operações de Rede (NOC) de Timor-Leste.
Timor-Leste propôs um programa de destacamento de curta duração para analistas timorenses de cibersegurança junto do centro australiano especializado nesta área. A iniciativa permitirá aos funcionários adquirir experiência prática na monitorização de ameaças cibernéticas, na resposta a incidentes e na segurança operacional.
A criação e operacionalização destes sistemas prioritários exigem não apenas aconselhamento técnico, mas também recursos que permitam transformar os planos em capacidades nacionais efetivas. Timor-Leste manifesta a sua disponibilidade para trabalhar com a Austrália na elaboração de um plano de investimento prioritário, com metas claras, mecanismos de responsabilização e um modelo operacional sustentável.
Foi igualmente proposta a criação de um mecanismo estruturado de cooperação, potencialmente através de um grupo de trabalho ao nível dos funcionários ou de um Memorando de Entendimento adequado, para coordenar a cooperação em cibersegurança, o reforço de capacidades e o apoio a Timor-Leste na preparação para acolher reuniões da ASEAN em 2029.
Este mecanismo permitirá alinhar o apoio australiano com os projetos prioritários, explorar mecanismos de financiamento adequados e desenvolver um plano de trabalho prático para 2027, no âmbito da Parceria para uma Nova Era.
Média MTK
************
(ENG)
Government of Timor-Leste Expresses Appreciation to Australia for Its Contribution to Digital Connectivity Development
*Singapore, 13 October 2026* – The Minister of Transport and Communications, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, held a bilateral meeting with Australia’s Assistant Minister for Immigration and Assistant Minister for Foreign Affairs and Trade, Hon. Matt Thistlethwaite MP, in Singapore.
The meeting took place in the context of Timor-Leste’s participation in Singapore International Cyber Week 2026.
Discussions focused on connectivity and strategic infrastructure, particularly the Timor-Leste South Submarine Cable (TLSSC), which connects Timor-Leste to Australia through Vocus, as well as support from the Australian Government, through the Department of Foreign Affairs and Trade (DFAT), for strategic infrastructure such as the airport.
During the meeting, Minister Manetelu, on behalf of the Government of Timor-Leste, expressed appreciation for Australia’s support and contribution to Timor-Leste’s digital connectivity through the submarine fibre-optic cable linking the country to the international network via Australia.
This connection strengthens the foundation for reliable broadband connectivity, creating new opportunities for government services, businesses, education and healthcare.
“We appreciate this partnership. However, as our connectivity expands, our next priority is to ensure that the networks and digital services our people depend on every day are secure and resilient. We have made significant progress in connecting Timor-Leste; now we must strengthen the cybersecurity capabilities that protect this connectivity,” Minister Manetelu stated.
The Minister also acknowledged Australia’s support for the development and expansion of Presidente Nicolau Lobato International Airport through DFAT. Investments in critical infrastructure, including rescue and firefighting facilities, healthcare facilities, terminal access and lighting, are important not only for economic development but also for preparing Timor-Leste to host ASEAN meetings in accordance with the required international standards.
Minister Manetelu further highlighted that the Ministry of Transport and Communications has established the Office for Digitalisation and Cybersecurity, which has progressed to the implementation stage. Its priorities include developing a National Security Operations Centre (SOC), strengthening the national incident response capacity through a Computer Emergency Response Team (CERT), and establishing Timor-Leste’s data centre and Network Operations Centre (NOC).
Timor-Leste proposed a short-term secondment programme for Timorese cybersecurity analysts to Australia’s cybersecurity centre. This would allow officials to gain practical experience in cyber threat monitoring, incident response and operational security.
Establishing and operationalising these priority systems requires not only technical advice but also resources to translate plans into effective national capabilities. Timor-Leste welcomes cooperation with Australia on a prioritised investment plan with clear milestones, accountability and a sustainable operational model.
A structured cooperation mechanism was also proposed, potentially through an officials-level working group or an appropriate Memorandum of Understanding, to coordinate cybersecurity cooperation, capacity-building and support for Timor-Leste as it prepares to host ASEAN meetings in 2029.
This mechanism would help align Australia’s support with priority projects, explore appropriate financing arrangements and develop a practical work plan for 2027 under the New Era Partnership






