Notísia sira

News Cover

PM Xanana desloka ba Filipina hodi partisipa iha 49º Simeira ASEAN no Enkontru Relasionadu (49th ASEAN Summit and Related Summits)

PM Xanana desloka ba Filipina hodi partisipa iha 49º Simeira ASEAN no Enkontru Relasionadu (49th ASEAN Summit and Related Summits).

Dili, 13 Novembru 2026 – Ministru Transportes no Komunikasaun, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu hamutuk ho membru governu balu akompaña Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão iha Aeroportu Internasional Prezidente Nicoalu Lobato ne’ebé atu hala’o viájen servisu bá Repúblika Filipina.

Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão sei partisipa iha 49º Simeira ASEAN no Enkontru Relasionadu (49th ASEAN Summit and Related Summits), ne’ebé sei hala’o iha Manila, Repúblika Filipinas, hosi 11 to’o 18 Novembru 2026.

Iha enkontru rejionál ne’e, PM Xanana sei reprezenta Timor-Leste hodi hametin kooperasaun no promove interese nasionál hamutuk ho líder sira husi Estadu-Membru ASEAN, parseiru diálogu, no organizasaun internasionál.

Programa ofisiál Simeira ASEAN hahú ho enkontru preparatóriu iha nível funsionáriu seniór no ministru sira, molok kontinua ho enkontru nível Xefe Estadu no Xefe Governu nian.

Iha loron 15 fulan-Novembru, PM Xanana sei partisipa iha serimónia abertura Simeira ASEAN da-49, ne’ebé sei inklui aprezentasaun Akordu Kuadru ba Ekonomia Dijitál (Digital Economy Framework Agreement), inaugurasaun símbolu ASEAN ne’ebé atualiza ona, hasa’e bandeira ASEAN foun, no serimónia entrega ASEAN Prize.

News Cover

Ministru Manetelu partisipa iha diskusaun Projetu Proposta Lei (PPL) Númeru 33/VI (4.ª), OJE 2027

Dili, 10 Novembru 2026 – Ministru Transportes no Komunikasaun, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, hamutuk ho membru governu kontinua akompaña Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, iha diskusaun Projetu Proposta Lei (PPL) Númeru 33/VI (4.ª), OJE 2027 ba loron da-ruak nia iha parlamentu nasional.

Iha diskusaun OJE 2027 ba loron da-ruak, Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, responde bá relatóriu no pareser husi Komisaun Finansas Públikas Parlamentu Nasionál, hamutuk ho intervensaun no pergunta sira husi deputadu sira, iha sesaun diskusaun parte dadeer nian.

Diskusaun ne'e foka liuba asuntu estratéjiku tolu:

• Dependénsia bá Fundu Petróleu: Analiza bá sustentabilidade ekonómika no kestaun finansiamentu nasaun nian.

• Projetu Greater Sunrise: Dezenvolvimentu no dezafiu sira ne'ebé hakarak jere iha produsaun no eksplorasaun rekursu naturál.

• Seitór Justisa: Haforsa no hamutuk hadi'a dezenvolvimentu sistema justisa nian iha Timor-Leste.

Iha okaziaun ne'e, Primeiru-Ministru hato'o agradesimentu bá krítika no komentáriu konstrutivu hosi deputadu sira, ho afirmasaun katak observasaun sira ne'e importánte atu hadi'a polítika no haforsa servisu governasaun nian.

Ponto-xave husi diskusaun ne'e mak:

• Tema Prinsipál: Fokus bá dependénsia Timor-Leste bá Fundu Petróleu, dezenvolvimentu Projetu Greater Sunrise, no fortalesimentu seitór justisa.

• Proposta OJE 2027: Montante globál hamutuk $2,568 biliaun, ho fahe alokasaun 

o Administrasaun Sentrál biliaun $2,487 

o RAEOA (Oecusse-Ambeno) millaun $56,1 

o Seguransa Sosiál millaun $186,55 

*********

*Ministro Manetelu participa no segundo dia da discussão da Proposta de Lei n.º 33/VI (4.ª), relativa ao OGE 2027*

Dili, 10 de novembro de 2026 – O Ministro dos Transportes e Comunicações, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, juntamente com outros membros do Governo, continuou a acompanhar o Primeiro-Ministro, Kay Rala Xanana Gusmão, no segundo dia da discussão da Proposta de Lei n.º 33/VI (4.ª), referente ao Orçamento Geral do Estado (OGE) para 2027, no Parlamento Nacional.

Durante o segundo dia de discussão do OGE 2027, o Primeiro-Ministro, Kay Rala Xanana Gusmão, respondeu ao relatório e ao parecer da Comissão de Finanças Públicas do Parlamento Nacional, bem como às intervenções e perguntas apresentadas pelos deputados, durante a sessão da manhã.

A discussão centrou-se principalmente em três questões estratégicas:

* *Dependência do Fundo Petrolífero:* Análise da sustentabilidade económica e das questões relacionadas com o financiamento do país.

* *Projeto Greater Sunrise:* Desenvolvimento e desafios relacionados com a gestão da produção e exploração dos recursos naturais.

* *Setor da Justiça:* Reforço e melhoria contínua do desenvolvimento do sistema de justiça em Timor-Leste.

Na ocasião, o Primeiro-Ministro expressou o seu agradecimento pelas críticas e pelos comentários construtivos apresentados pelos deputados, afirmando que estas observações são importantes para melhorar as políticas públicas e reforçar a qualidade da governação.

*Principais pontos da discussão:*

* *Temas principais:* A dependência de Timor-Leste do Fundo Petrolífero, o desenvolvimento do Projeto Greater Sunrise e o fortalecimento do setor da justiça.

* *Proposta do OGE 2027:* O montante global indicado é de 2,568 mil milhões de dólares, com as seguintes alocações:

- Administração Central: 2,487 mil milhões de dólares;

- RAEOA (Oé-Cusse Ambeno): 56,1 milhões de dólares;

- Segurança Social: 186,55 milhões de dólares.

***********

(ENG)

*Minister Manetelu Participates in the Second Day of Discussions on Draft Law No. 33/VI (4th), Concerning the 2027 State General Budget*

Dili, 10 November 2026 – The Minister of Transport and Communications, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, together with other members of the Government, continued to accompany Prime Minister Kay Rala Xanana Gusmão during the second day of discussions on Draft Law No. 33/VI (4th), concerning the 2027 State General Budget (SGB), at the National Parliament.

During the second day of the 2027 State General Budget discussions, Prime Minister Kay Rala Xanana Gusmão responded to the report and opinion of the National Parliament's Public Finance Committee, as well as to the interventions and questions raised by members of Parliament during the morning session.

The discussion focused primarily on three strategic issues:

* *Dependence on the Petroleum Fund:* An analysis of economic sustainability and issues related to the country's financing.

* *Greater Sunrise Project:* Development and challenges associated with managing the production and exploration of natural resources.

* *Justice Sector:* Strengthening and continuously improving the development of Timor-Leste's justice system.

On this occasion, the Prime Minister expressed his appreciation for the constructive criticism and comments presented by members of Parliament, affirming that these observations are important for improving public policies and strengthening the quality of governance.

*Key Points of the Discussion:*

* *Main Topics:* Timor-Leste's dependence on the Petroleum Fund, the development of the Greater Sunrise Project, and the strengthening of the justice sector.

* *2027 State General Budget Proposal:* The stated overall amount is US$2.568 billion, with the following allocations:

- Central Administration: US$2.487 billion;

- RAEOA (Oé-Cusse Ambeno): US$56.1 million;

- Social Security: US$186.55 million.

News Cover

Governu aprezenta proposta lei OJE 2027 ba PN

Dili, 09 Novembru 2026 – Ministru Transportes no Komunikasaun, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, akompaña Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão hamutuk ho membru governu balu partisipa iha debate proposta lei OJE 2027 iha jeneralidade ba loron da-huluk

Governu halo aprezentasaun proposta lei OJE 2027 iha Parlamentu nasionál, Orsamentu 2027 prepara integralmente ho baze iha abordajen ida ne’ebé orienta tuir polítikas, enkuadra iha orizonte ida ba tinan lima. Besik 2,19 mil milloens dólares destina ba kontinuidade polítikas ezistentes no 380,47 milloens dólares ba prioridades foun no alargadas Governu ne’e nian.

Orsamentu 2027 projeta kreximentu naun petrolíferu ho 4,6% no inflasaun besik 1,8%. Previzaun hirak-ne’e depende ba governu kapasidade implementasaun ho evolusaun husi kontextu internasional. governu misaun mak atu kria kondisoens atu kreximentu ne’e bele sustentável no, liuliu, familia timoroan sira hotu bele sente.

*********

(PT)

Dili, 09 de novembro de 2026 – O Ministro dos Transportes e Comunicações, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, acompanhou o Primeiro-Ministro, Kay Rala Xanana Gusmão, juntamente com alguns membros do Governo, na participação no primeiro dia do debate, na generalidade, da Proposta de Lei do Orçamento Geral do Estado (OGE) para 2027, no Parlamento Nacional.

O Governo apresentou a Proposta de Lei do OGE para 2027 ao Parlamento Nacional. O Orçamento para 2027 foi integralmente preparado com base numa abordagem orientada por políticas públicas, enquadrada numa perspetiva estratégica de cinco anos. Cerca de 2,19 mil milhões de dólares destinam-se à continuidade das políticas existentes, enquanto 380,47 milhões de dólares são alocados às novas prioridades e à expansão das prioridades do Governo.

O Orçamento para 2027 prevê um crescimento económico não petrolífero de 4,6% e uma inflação próxima de 1,8%. Estas projeções dependem da capacidade de implementação do Governo e da evolução do contexto internacional. A missão do Governo é criar as condições necessárias para garantir um crescimento sustentável, assegurando, sobretudo, que os seus benefícios sejam sentidos por todas as famílias timorenses.

*********

(ENG)

Dili, 9 November 2026 – The Minister of Transport and Communications, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, accompanied the Prime Minister, Kay Rala Xanana Gusmão, together with several members of the Government, in attending the first day of the general debate on the 2027 State General Budget (SGB) Bill at the National Parliament.

The Government presented the 2027 State General Budget Bill to the National Parliament. The 2027 Budget was fully prepared based on a policy-oriented approach within a five-year strategic framework. Approximately US$2.19 billion is allocated to the continuation of existing policies, while US$380.47 million is earmarked for new priorities and the expansion of the Government's existing priorities.

The 2027 Budget projects non-oil economic growth of 4.6% and inflation of approximately 1.8%. These projections depend on the Government's implementation capacity and developments in the international context. The Government's mission is to create the necessary conditions for sustainable economic growth, ensuring, above all, that its benefits are felt by all Timorese families.

 

News Cover

Ministru Manetelu Halo Enkontru Ho PA RAEOA Hodi Diskute Sertifikasaun No Jestaun Aeroportu Internasionál Rota do Sândalo Oecusse

(TT)

Oe-Cusse – Ministru Transportes no Komunikasaun, Eng. Miguel Marques Gonçalves, akompaña husi Prezidente ANATL, Romualdo António Soares da Silva, no Diretór Infraestrutura Aeroportuária, Armando da Silva, halo enkontru ho Prezidente Autoridade RAEOA, Regio da Cruz Salu, iha sala enkontru Aeroportu Internasionál Rota do Sândalo, Oe-Cusse.

Enkontru ne’e ho objetivu atu diskute asuntu importante sira hanesan, prosesu sertifikasaun Aeroportu Internasionál Rota do Sândalo no kooperasaun entre ANATL ho RAEOA kona-ba jestaun no operasaun aeroportu nian.

Liuhosi enkontru ne’e, atu hametin koordenasaun no kolaborasaun institusionál hodi apoia prosesu sertifikasaun, no asegura katak jestaun aeroportu lao ho di’ak, tuir padraun no rekizitu aviasaun sivil, atu kontribui ba hadi’a konektividade aérea no dezenvolvimentu iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno.

Ministériu Transportes no Komunikasaun (MTK) kontinua komprometidu atu hametin kooperasaun ho instituisaun relevante sira hodi dezenvolve setór transportes no aviasaun sivil iha Timor-Leste.

“Prosesu sertifikasaun Aeroportu Internasionál Rota do Sândalo, Oe-Cusse, la’ós de’it envolve kestaun téknika, maibé mós kestaun polítika ne’ebé liga ho espasu aéreu no negosiasaun fronteira terrestre no tasi entre Timor-Leste ho Indonézia. Tanba ne’e, prosesu sertifikasaun sei kontinua iha negosiasaun ho Governu Indonézia, no to’o agora seidauk iha desizaun definitiva kona-ba bainhira mak aeroportu ne’e sei hetan sertifikasaun”dehan Ministru Manetelu.

Governante nemos sublina kona-ba administrasaun ba aeroportu nia, ho lei sira ne’ebé mak iha, dekretu lei, oinsa maka ANATL atu koopera ho autoridade RAEOA oinsa mak ba oin atu jere aeroportu ne’e, maibé atu jera aeroportu ida ne’e, ANATL mós hare ba lei, maibé iha lei seluk mós fó kompetensia ba autoirdade RAEOA.

Ministru Manetelu informa bazeia ba diskusaun tékniku entre ANATL ho Fundu Espesial Dezenvolmentu (FED), kontinua halo diskusaun.

“PA RAEOA ho ha’u orienta ona ba sira, diskusaun tenki lao, para fó rekomendasaun ba dokumentus ne’ebé ha’u sei asina ho ministru Estatal interorganika ho operasaun aeroportu nia, ne’ebé husi neba mak sei define Semak halo saida” afirma Ministru Manetelu.

Ministru Manetelu hatete Aeroportu Internasionál Dili nia apron iha kapasidade limitadu atu akomoda aviaun barak iha tempu hanesan, liuliu bainhira xefe Estadu no xefe Governu husi nasaun ASEAN no nasaun seluk mai partisipa iha simeira ASEAN 2029. Bainhira Timor-Leste lidera ASEAN iha 2029, importante atu asegura katak aeroportu sira iha Dili, Baukau, Suai no Rota do Sândalo, Oe-Cusse, hetan sertifikasaun ho nune’e aviaun husi delegasaun sira bele aterra iha aeroprotu ne’ebé mensiona. 

Preparasaun ne’e sei ajuda garante katak Timor-Leste iha kapasidade no infraestrutura adekuada atu simu lider sira durante simeira ASEAN 2029 iha Timor-Leste.

PA RAEOA, Régio da Cruz Salu ba jornalista sira hatete, Prosesu sertifikasaun aeroportu la’ós de’it envolve asuntu tékniku, maibé mós aspetu polítiku ne’ebé presiza aprovasaun husi governu. Tanba ne’e, prosesu tenki lao tuir prosedimentu no orientasaun ne’ebé estabelese ona. autoridade RAEOA iha responsabilidade atu kontinua superviziona no asegura funsionamentu aeroportu nian, enkuantu prosedimentu operasionál no jestaun tenki hala’o tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora. 

Alende deskuti kona-ba prosesu sertifikasaun aeroportu internasional rota do sandalo, iha biban nemos Ministru Manetelu hatete iha mós preokupasaun balu husi diretór planeamentu PA RAEOA ligadu ba portu mahata, ho nune'e Ministru Manetelu esplika governu halo ona aprosimasaun ho JICA  atu alarga tan portu mahata metro atus ida.

“Ohin kestaun nebe mosu hanoin katak iha posibilidade ka lae tanba sasan mai husi Indonesia too tiha Dili mak sei mai fali oecusse, Diskusaun foka ba posibilidade atu dezenvolve Portu Mahata, Oe-Cusse, sai portu karga. Se projetu espansaun portu nian ho alargamentu metru 100 hala’o duni, iha kurtu prazu no médiu, portu ne’e bele uza hanesan portu multifunsaun ba karga, pasajeiru no atividade peska. Abordajen ne’e sei permite Timor-Leste aproveita rekursu no infraestrutura ne’ebé iha ona, hodi hadi’a servisu transporte marítimu, fasilita movimentasaun sasán no apoia atividade ekonómika iha Oe-kusse”dehan Ministru Manetelu.

Iha setór telekomunikasaun, diskute mós planu atu asina kontratu konstrusaun torre telekomunikasaun rua iha Dili, ida atu fasilita konektividade ba Atauro no ida ba Oe-Cusse, hodi hadi’a asesu internet ba komunidade sira. Aleinde ne’e, Kabu Timor-Leste, empreza públika, kontinua halo diskusaun ho Indonézia kona-ba planu dezenvolvimentu infraestrutura telekomunikasaun, atu hametin konektividade no hadi’a asesu komunikasaun iha Timor-Leste.

Média MTK
*****

(PT)


*Ministro Manetelu realiza encontro com o Presidente da Autoridade da RAEOA para discutir a certificação e a gestão do Aeroporto Internacional Rota do Sândalo, em Oecusse*

*Oecusse* – O Ministro dos Transportes e Comunicações, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, acompanhado pelo Presidente da ANATL, Romualdo António Soares da Silva, e pelo Diretor de Infraestruturas Aeroportuárias, Armando da Silva, realizou um encontro com o Presidente da Autoridade da Região Administrativa Especial de Oecusse-Ambeno (RAEOA), Régio da Cruz Salu, na sala de reuniões do Aeroporto Internacional Rota do Sândalo, em Oecusse.

O encontro teve como objetivo discutir questões importantes, nomeadamente o processo de certificação do Aeroporto Internacional Rota do Sândalo e a cooperação entre a ANATL e a RAEOA no âmbito da gestão e operação do aeroporto.

Através deste encontro, pretendeu-se reforçar a coordenação e a colaboração institucional, de modo a apoiar o processo de certificação e assegurar que a gestão aeroportuária decorra de forma adequada, em conformidade com as normas e os requisitos da aviação civil, contribuindo assim para a melhoria da conectividade aérea e para o desenvolvimento da Região Administrativa Especial de Oecusse-Ambeno.

O Ministério dos Transportes e Comunicações (MTK) reafirma o seu compromisso de continuar a fortalecer a cooperação com as instituições relevantes, com vista ao desenvolvimento do setor dos transportes e da aviação civil em Timor-Leste.

“O processo de certificação do Aeroporto Internacional Rota do Sândalo, em Oecusse, não envolve apenas questões técnicas, mas também questões políticas relacionadas com o espaço aéreo e as negociações sobre as fronteiras terrestres e marítimas entre Timor-Leste e a Indonésia. Por essa razão, o processo de certificação continuará a depender das negociações com o Governo da Indonésia, não existindo, até ao momento, uma decisão definitiva sobre quando o aeroporto poderá obter a certificação”, afirmou o Ministro Manetelu.

O governante sublinhou igualmente a importância da administração e gestão do aeroporto, tendo em conta o enquadramento legal em vigor, nomeadamente os decretos-leis e as competências atribuídas às diferentes instituições. Destacou a necessidade de definir claramente os mecanismos de cooperação entre a ANATL e a Autoridade da RAEOA, considerando que a ANATL tem competências legais na gestão aeroportuária, enquanto a legislação também atribui responsabilidades específicas à Autoridade da RAEOA.

O Ministro Manetelu informou ainda que, com base nas discussões técnicas entre a ANATL e o Fundo Especial de Desenvolvimento (FED), os trabalhos e as consultas sobre esta matéria continuam em curso.

“O Presidente da Autoridade da RAEOA e eu já orientámos as respetivas equipas para que as discussões prossigam, com vista à apresentação de recomendações sobre os documentos que irei assinar conjuntamente com o Ministro da Administração Estatal, no âmbito da coordenação interinstitucional e da operação aeroportuária. Esses documentos deverão definir claramente as responsabilidades e as competências de cada entidade”, afirmou o Ministro Manetelu.

O Ministro Manetelu salientou também que a placa de estacionamento de aeronaves (apron) do Aeroporto Internacional Presidente Nicolau Lobato, em Díli, tem capacidade limitada para acomodar um elevado número de aeronaves em simultâneo, sobretudo durante a chegada dos Chefes de Estado e de Governo dos países da ASEAN e de outras nações que participarão na Cimeira da ASEAN de 2029.

Neste contexto, quando Timor-Leste assumir a presidência da ASEAN em 2029, será fundamental garantir que os aeroportos de Díli, Baucau, Suai e Rota do Sândalo, em Oecusse, estejam devidamente certificados, permitindo que as aeronaves das delegações oficiais possam aterrar nos aeroportos acima referidos.

Esta preparação contribuirá para assegurar que Timor-Leste disponha da capacidade operacional e das infraestruturas adequadas para receber os líderes internacionais durante a Cimeira da ASEAN de 2029.

Por sua vez, o Presidente da Autoridade da RAEOA, Régio da Cruz Salu, afirmou aos jornalistas que o processo de certificação aeroportuária não envolve apenas questões técnicas, mas também aspetos políticos que exigem a aprovação do Governo. Por isso, o processo deve decorrer em conformidade com os procedimentos e as orientações estabelecidas.

Acrescentou que a Autoridade da RAEOA tem a responsabilidade de continuar a supervisionar e assegurar o funcionamento do aeroporto, enquanto os procedimentos operacionais e a gestão devem ser conduzidos de acordo com a legislação e os regulamentos em vigor.

Além da discussão sobre o processo de certificação do Aeroporto Internacional Rota do Sândalo, o Ministro Manetelu abordou também algumas preocupações apresentadas pelo Diretor de Planeamento da Autoridade da RAEOA relativamente ao Porto de Mahata.

Sobre esta matéria, o Ministro explicou que o Governo já iniciou contactos com a Agência Japonesa de Cooperação Internacional (JICA), com vista à expansão do Porto de Mahata, incluindo o seu alargamento em mais 100 metros.

“A questão que hoje se coloca é saber se existe a possibilidade de as mercadorias provenientes da Indonésia, que atualmente chegam a Díli, poderem ser encaminhadas diretamente para Oecusse. A discussão centrou-se na possibilidade de desenvolver o Porto de Mahata, em Oecusse, para funcionar como porto de carga.

Caso o projeto de expansão do porto, com um alargamento de 100 metros, venha a ser concretizado, a curto e médio prazo, esta infraestrutura poderá funcionar como um porto multifuncional, destinado ao transporte de mercadorias, passageiros e atividades de pesca.

Esta abordagem permitirá a Timor-Leste aproveitar melhor os recursos e as infraestruturas existentes, melhorar os serviços de transporte marítimo, facilitar a circulação de mercadorias e apoiar as atividades económicas em Oecusse”, afirmou o Ministro Manetelu.

No setor das telecomunicações, foram igualmente discutidos os planos para a assinatura de contratos destinados à construção de duas torres de telecomunicações em Díli: uma para facilitar a conectividade com a ilha de Ataúro e outra para Oecusse, com o objetivo de melhorar o acesso à Internet para as comunidades.

Além disso, a Cabo Timor-Leste, empresa pública, continua a desenvolver discussões com a Indonésia sobre os planos de desenvolvimento de infraestruturas de telecomunicações, com vista ao reforço da conectividade e à melhoria do acesso aos serviços de comunicação em Timor-Leste.

******

(ENG)

*Minister Manetelu Meets with the President of the RAEOA Authority to Discuss the Certification and Management of Rota do Sândalo International Airport in Oecusse*

*Oecusse* – The Minister of Transport and Communications, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, accompanied by the President of ANATL, Romualdo António Soares da Silva, and the Director of Airport Infrastructure, Armando da Silva, held a meeting with the President of the Special Administrative Region of Oecusse-Ambeno (RAEOA), Régio da Cruz Salu, at the meeting room of Rota do Sândalo International Airport in Oecusse.

The meeting aimed to discuss key matters, particularly the certification process of Rota do Sândalo International Airport and cooperation between ANATL and RAEOA concerning the airport's management and operations.

Through this meeting, the parties sought to strengthen institutional coordination and collaboration to support the certification process and ensure that airport management is conducted effectively and in compliance with civil aviation standards and requirements, thereby contributing to improved air connectivity and development in the Special Administrative Region of Oecusse-Ambeno.

The Ministry of Transport and Communications (MTK) remains committed to strengthening cooperation with relevant institutions to further develop the transport and civil aviation sectors in Timor-Leste.

“The certification process of Rota do Sândalo International Airport in Oecusse involves not only technical matters but also political considerations related to airspace and negotiations concerning the land and maritime borders between Timor-Leste and Indonesia. Therefore, the certification process will continue to depend on negotiations with the Government of Indonesia. To date, no definitive decision has been reached regarding when the airport will obtain its certification,” Minister Manetelu stated.

The Minister also highlighted the importance of airport administration and management within the existing legal framework, including the relevant decree-laws and the respective institutional mandates. He emphasized the need to clearly establish the cooperation mechanisms between ANATL and the RAEOA Authority, considering that ANATL has legal responsibilities in airport management, while other legislation also grants specific responsibilities to the RAEOA Authority.

Minister Manetelu further explained that, based on the technical discussions between ANATL and the Special Development Fund (FED), consultations and discussions on this matter are ongoing.

“The President of the RAEOA Authority and I have already instructed our respective teams to continue the discussions and provide recommendations on the documents that I will sign jointly with the Minister of State Administration, concerning interinstitutional coordination and airport operations. These documents will clearly define the responsibilities and competencies of each institution,” Minister Manetelu affirmed.

Minister Manetelu also pointed out that the aircraft apron at Presidente Nicolau Lobato International Airport in Dili has limited capacity to accommodate a large number of aircraft simultaneously, particularly when Heads of State and Government from ASEAN member countries and other nations arrive to participate in the 2029 ASEAN Summit.

In this regard, as Timor-Leste prepares to assume the ASEAN Chairmanship in 2029, it will be essential to ensure that the airports in Dili, Baucau, Suai and Rota do Sândalo in Oecusse obtain the necessary certification, allowing aircraft carrying official delegations to land at these airports.

These preparations will help ensure that Timor-Leste has the appropriate operational capacity and infrastructure to welcome international leaders during the 2029 ASEAN Summit.

Meanwhile, the President of the RAEOA Authority, Régio da Cruz Salu, told journalists that the airport certification process involves not only technical matters but also political aspects requiring Government approval. Therefore, the process must proceed in accordance with established procedures and guidelines.

He further emphasized that the RAEOA Authority is responsible for continuing to supervise and ensure the airport's functioning, while operational procedures and management must be carried out in accordance with the applicable laws and regulations.

In addition to discussing the certification process of Rota do Sândalo International Airport, Minister Manetelu also addressed several concerns raised by the Director of Planning of the RAEOA Authority regarding Mahata Port.

On this matter, the Minister explained that the Government has already initiated consultations with the Japan International Cooperation Agency (JICA) regarding the expansion of Mahata Port, including a proposed extension of an additional 100 metres.

“The question raised today is whether there is a possibility of transporting goods originating from Indonesia directly to Oecusse, rather than having them first arrive in Dili before being transported back to Oecusse. The discussion focused on the possibility of developing Mahata Port in Oecusse into a cargo port.

If the port expansion project, involving an additional 100 metres, is implemented, this infrastructure could, in the short and medium term, serve as a multifunctional port for cargo transportation, passengers and fishing activities.

This approach would enable Timor-Leste to make better use of its existing resources and infrastructure, improve maritime transport services, facilitate the movement of goods and support economic activities in Oecusse,” Minister Manetelu stated.

In the telecommunications sector, the meeting also discussed plans to sign construction contracts for two telecommunications towers in Dili: one intended to facilitate connectivity with Atauro Island and the other to improve connectivity with Oecusse, thereby expanding Internet access for local communities.

Furthermore, Cabo Timor-Leste, a public enterprise, continues discussions with Indonesia regarding plans for the development of telecommunications infrastructure, with the aim of strengthening connectivity and improving access to communication services throughout Timor-Leste 

(Média MTK)

News Cover

Sekretáriu-Jerál ASEAN no Delegasaun Timor-Leste hala'o enkontru hodi troka hanoin no diskute kona-ba progresu integrasaun Timor-Leste nian iha ASEAN.

(TT)

Sekretáriu-Jerál ASEAN no Delegasaun Timor-Leste hala'o enkontru hodi troka hanoin no diskute kona-ba progresu integrasaun Timor-Leste nian iha ASEAN.

Jakarta, Indonézia 2 Novembru 2026 – Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente, Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay, ho delegasaun altu nível Timor-Leste nian hala'o viájen servisu no enkontru ofisiál ho Sekretáriu-Jerál ASEAN, Dr. Kao Kim Hourn, iha Sede Sekretariadu ASEAN, Jakarta, Indonézia.

Delegasaun ne’ebé akompaña Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente, Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay kompostu husi, Ministru Transporte no Komunikasaun, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, Ministru Interiór, Francisco Guterres, Vise Ministru Komérsiu no Industria, Augosto Junior,  Prezidente CCLN, Riak Leman, no Embaixadór Repúblika Demokratika Timor-Leste nian ba Jakarta, Indonézia.

Enkontru ho Sekretáriu-Jerál ASEAN ho objetivu refleta kompromisu husi Governu Timor-Leste nian hodi: Aselera Prosesu Aderesaun Plenu, Hamutuk ho ASEAN hodi kompleta roodmap/matadalan sira ba adesaun tomak nian. Liuhosi  Koorporasaun Rejionál, Haforti kooperasaun iha konseptu ekonomia, transporte, komunikasaun, no seguransa internu rejionál.

Timor-Leste prontu atu fahe no simu matadalan husi estrutura ASEAN nian hodi sai membru ho direitu tomak. 

marka momentu inportante ida ba relasaun diplomátika no integrasaun Timor-Leste nian iha rejiaun Sudeste Asiatiku.

Vise Primeiru-Ministru atualizasaun progresu tinan dahuluk nian dezde Timor-Leste sai membru plenu ASEAN iha 26 Outubru 2026. 

Parte rua diskute esforsu kontinua husi Timor-Leste atu kompleta prosesu adezaun ba Akordu Ekonómiku ASEAN (AEAs), no oportunidade sira atu hametin kooperasaun no apoiu hodi implementa kompromisu sira-ne'e ho efetivu.

Aprezentasaun foka liu ba preparasaun no prontidaun Timor-Leste nian iha setór institusionál, ekonómika, infraestrutura, seguransa, no diplomátika hodi prepara an antesipa bainhira prezide ASEAN iha 2029. 

*********

(PT)

Secretário-Geral da ASEAN e Delegação de Timor-Leste realizam encontro para trocar impressões e discutir os progressos da integração de Timor-Leste na ASEAN*

*Jacarta, Indonésia, 2 de novembro de 2026* – O Vice-Primeiro-Ministro, Ministro Coordenador dos Assuntos Económicos e Ministro do Turismo e Ambiente, Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay, acompanhado por uma delegação de alto nível de Timor-Leste, realizou uma visita de trabalho e um encontro oficial com o Secretário-Geral da ASEAN, Dr. Kao Kim Hourn, na sede do Secretariado da ASEAN, em Jacarta, Indonésia.

A delegação que acompanhou o Vice-Primeiro-Ministro foi constituída pelo Ministro dos Transportes e Comunicações, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu; pelo Ministro do Interior, Francisco Guterres; pelo Vice-Ministro do Comércio e Indústria, Augosto Junior; pelo Presidente do Conselho de Coordenação Nacional (CCLN), Riak Leman; e pelo Embaixador da República Democrática de Timor-Leste na Indonésia, com sede em Jacarta.

O encontro com o Secretário-Geral da ASEAN teve como objetivo refletir sobre o compromisso do Governo de Timor-Leste em acelerar o processo de adesão plena e trabalhar em estreita colaboração com a ASEAN para concluir os respetivos roteiros e orientações necessários à plena integração.

No âmbito da cooperação regional, foram também abordadas formas de reforçar a colaboração nas áreas da economia, transportes, comunicações e segurança interna regional.

Timor-Leste reafirmou a sua disponibilidade para partilhar experiências e acolher as orientações das estruturas da ASEAN, com vista a consolidar a sua participação como membro de pleno direito da organização.

Este encontro representa um momento importante para as relações diplomáticas e para o processo de integração de Timor-Leste na região do Sudeste Asiático.

Durante o encontro, o Vice-Primeiro-Ministro apresentou uma atualização sobre os progressos alcançados no primeiro ano desde que Timor-Leste se tornou membro de pleno direito da ASEAN, em 26 de outubro de 2026.

As duas partes discutiram os esforços contínuos de Timor-Leste para concluir o processo de adesão aos Acordos Económicos da ASEAN (AEAs), bem como as oportunidades para reforçar a cooperação e o apoio necessários à implementação eficaz dos respetivos compromissos.

A apresentação centrou-se igualmente nos preparativos e no nível de prontidão de Timor-Leste nos setores institucional, económico, das infraestruturas, da segurança e diplomático, tendo em vista a preparação antecipada para assumir a Presidência da ASEAN em 2029.

******

(ENG)

*ASEAN Secretary-General and Timor-Leste Delegation Hold Meeting to Exchange Views and Discuss Progress in Timor-Leste’s ASEAN Integration*

*Jakarta, Indonesia, 2 November 2026* – The Deputy Prime Minister, Coordinating Minister for Economic Affairs and Minister of Tourism and Environment, Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay, accompanied by a high-level delegation from Timor-Leste, conducted a working visit and held an official meeting with the Secretary-General of ASEAN, Dr. Kao Kim Hourn, at the ASEAN Secretariat Headquarters in Jakarta, Indonesia.

The delegation accompanying the Deputy Prime Minister comprised the Minister of Transport and Communications, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu; the Minister of the Interior, Francisco Guterres; the Vice-Minister of Commerce and Industry, Augosto Junior; the President of the National Coordination Council (CCLN), Riak Leman; and the Ambassador of the Democratic Republic of Timor-Leste to Indonesia, based in Jakarta.

The meeting with the ASEAN Secretary-General aimed to reaffirm the Government of Timor-Leste’s commitment to accelerating the full accession process and working closely with ASEAN to complete the respective roadmaps and guidelines required for full integration.

Within the framework of regional cooperation, the discussions also addressed ways to strengthen collaboration in the areas of economics, transport, communications and regional internal security.

Timor-Leste reaffirmed its readiness to share experiences and receive guidance from ASEAN institutions and structures, with the aim of consolidating its participation as a full-fledged member of the organisation.

This meeting marked an important moment for Timor-Leste’s diplomatic relations and its integration into the Southeast Asian region.

During the meeting, the Deputy Prime Minister provided an update on the progress achieved during the first year since Timor-Leste became a full member of ASEAN on 26 October 2026.

Both sides discussed Timor-Leste’s continued efforts to complete its accession process to the ASEAN Economic Agreements (AEAs), as well as opportunities to strengthen cooperation and support for the effective implementation of these commitments.

The presentation also focused on Timor-Leste’s preparations and readiness across the institutional, economic, infrastructure, security and diplomatic sectors, with a view to making early preparations for assuming the ASEAN Chairmanship in 2029.

********
 

News Cover

Prezidente, J. Ramos-Horta, deklara TL-Indonézia susesu transforma pasadu difísil sai modelu globál hodi kontinua hametin relasaun di'ak, amizade, no kooperasaun rejionál.

Dili, 30 Outubru 2026 – Ministru Transportes no Komunikasaun, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu akompaña Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta hamutuk ho diplomata no ofisiál sira husi Embaixada Indonézia iha Dili, marka prezensa iha resepsaun diplomatiku iha ambitu hodi selebra Aniversáriu Independénsia Repúblika Indonézia nian ba dala-81 iha Faról Dili.

Iha resepsaun ne’e marka mós prezensa husi Ministru Interior, Francisco Guterres, Vise Minsitru Asuntu ASEAN, Milena Rangel, no Prokurador Jeral Republika (PJR), Nelson de Carvalho.

Iha selebrasaun ne'e, Xefe Estadu akompaña husi Enkaregadu Négosiu (Chargé d'Affaires) Embaixada Indonézia nian, Raden Sakunto Paksi, hamutuk ho korpu diplomátiku no komunidade indonézia ne'ebé hela iha Timor-Leste.

Prezensa Xefe Estadu Timor-Leste nian iha selebrasaun ne'e sai hanesan jestu diplomátiku ne'ebé hodi hametin liu tan relasaun ne’ebé metin, respeitu mútua, no amizade bilaterál ne'ebé forte entre Timor-Leste no Indonézia hanesan nasaun viziñu.

Prezidente Ramos-Horta destaka transformasaun estraordinária ne'ebé akontese iha relasaun bilaterál entre Timor-Leste no Indonézia. Husi pasadu ida ne'ebé difísil no ho desafiu bo'ot, nasaun viziñu rua ne'e susesu hodi dezenvolve relasaun ne'e sai modelu globál ba parseria, respeitu mutuál, no kooperasaun regionál ne'ebé metin.

*******

(PT)

*Presidente J. Ramos-Horta destaca o sucesso da transformação das relações entre Timor-Leste e Indonésia, de um passado difícil para um modelo global de amizade e cooperação regional*

*Díli, 31 de outubro de 2026* – O Ministro dos Transportes e Comunicações, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, acompanhou o Presidente da República, José Ramos-Horta, numa receção diplomática organizada para celebrar o 81.º aniversário da Independência da República da Indonésia, realizada no Farol de Díli, juntamente com diplomatas e representantes oficiais da Embaixada da Indonésia em Díli.

A receção contou igualmente com a presença do Ministro do Interior, Francisco Guterres; da Vice-Ministra dos Assuntos da ASEAN, Milena Rangel; e do Procurador-Geral da República (PGR), Nelson de Carvalho.

Na ocasião, o Chefe de Estado esteve acompanhado pelo Encarregado de Negócios da Embaixada da Indonésia, Raden Sakunto Paksi, juntamente com membros do corpo diplomático e representantes da comunidade indonésia residente em Timor-Leste.

A presença do Chefe de Estado de Timor-Leste nesta celebração constituiu um gesto diplomático que reafirma e fortalece as relações de proximidade, respeito mútuo e amizade bilateral entre Timor-Leste e a Indonésia, enquanto países vizinhos.

Na sua intervenção, o Presidente Ramos-Horta destacou a extraordinária transformação das relações bilaterais entre Timor-Leste e a Indonésia. Sublinhou que, partindo de um passado difícil e marcado por grandes desafios, os dois países vizinhos conseguiram transformar as suas relações num modelo global de parceria, respeito mútuo e sólida cooperação regional.

*******

(ENG)

*President J. Ramos-Horta Highlights the Successful Transformation of Timor-Leste–Indonesia Relations from a Difficult Past into a Global Model of Friendship and Regional Cooperation*

*Dili, 31 October 2026* – The Minister of Transport and Communications, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, accompanied the President of the Republic, José Ramos-Horta, at a diplomatic reception held at Farol, Dili, to celebrate the 81st Anniversary of the Independence of the Republic of Indonesia, together with diplomats and official representatives of the Indonesian Embassy in Dili.

The reception was also attended by the Minister of the Interior, Francisco Guterres; the Vice-Minister for ASEAN Affairs, Milena Rangel; and the Prosecutor-General of the Republic, Nelson de Carvalho.

During the celebration, the Head of State was accompanied by the Chargé d’Affaires of the Indonesian Embassy, Raden Sakunto Paksi, together with members of the diplomatic corps and representatives of the Indonesian community residing in Timor-Leste.

The presence of the Head of State of Timor-Leste at this celebration represented a diplomatic gesture reaffirming and strengthening the close relations, mutual respect and strong bilateral friendship between Timor-Leste and Indonesia as neighbouring countries.

In his remarks, President Ramos-Horta highlighted the extraordinary transformation that has taken place in bilateral relations between Timor-Leste and Indonesia. He emphasized that, from a difficult past marked by significant challenges, the two neighbouring countries have successfully transformed their relationship into a global model of partnership, mutual respect and strong regional cooperation

News Cover

AIPNL Sei Simu Aviaun Boot Iha simeira ASEAN 2029 Ministru Manetelu husu Parte Hotu Koopera

(TT)

Dili, 28 Outubru 2026 - Ministru Transportes no Komunikasaun, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu konvoka enkontru ho ANATL, AACTL, Waskita Karya,, PMC, PMU no Konsultór supervizaun, kona-ba progresu servisu Aeroportu Internasional Prezidente Nicolau Lobato Comoro Dili.

Enkontru Estratéjiku ba Aselerasaun Progresu Infraestrutura Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato halo iha edifisiu ANATL, E.P Komoro Dili.

Ministru Manetelu hatete enkontru ida ne’e nudar enkontru da-huluk hafoin nia akompaña Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Kordenadór Asuntu Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuady Lay, iha loron 15 Outubru 2026 foin lais ne’e iha jakarta halo enkontru bilaterál ho governu indonézia liuhosi Ministru Industrializasaun Indonézia, Rosan Perkasa Roeslani atuál CEO Danantara.

Iha enkontru foin lais iha Jakarta ho CEO Danantara, Ministru Manetelu husu ba Danantara hanesan jestór ba diretu ba aset husi empreza estadu (BUMN) sira iha Indonézia. Atu apoiu kompaña Waskita Karya atu aselera servisu sira iha terenu nune’e bele finaliza tuir kontratu ne’ebé determina ona.

Ministru Manetelu subliña bainhira aeroportu ne’e finaliza iha tinan 2028, ida ne'e sei sai orgullu boot ida ba Timor-Leste tanba Timor-Leste sei sai uma nain ba Simeira ASEAN 2029, aviaun boot sira sei atera iha Aeroportu Internasional Prezidente Nicolau Lobato Komoro, inklui Aviaun husi Prezidente Amerika, Donald Trump nomos Aviaun ne’ebé tula Prezidente Indonézia, Prabowo Subianto.

Ida ne’e orgullu boot ida ba waskita nu’udar empreza indonézia ne’ebé hola parte projetu ne’e, Iha biban ne’e, Ministru Manetelu apela no husu ba entidade no parseiru hotu-hotu ne’ebé involve iha projetu infraestrutura estratéjiku ne’e atu hametin kooperasaun no servisu hamutuk ho mehi ida de'it konklui projetu ho kualidade no tuir prazu ne’ebé determina ona.

Enkontru ida-ne'e ho objetivu atu avalia no hare’e husi besik progresu servisu konstrusaun aeroprotu nia, inklui hakat tuir matadalan no parseiru estratejiku sira hodi garante kualidade no kalendáriu servisu iha terenu.

***********

(PT)

AIPNL VAI RECEBER GRANDES AERONAVES NA CIMEIRA DA ASEAN DE 2029. MINISTRO MANETELU APELA À COOPERAÇÃO DE TODAS AS PARTES*

*Díli, 28 de outubro de 2026* – O Ministro dos Transportes e Comunicações, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, convocou uma reunião com a ANATL, a AACTL, a Waskita Karya, a PMC, a PMU e os consultores de supervisão para avaliar os progressos das obras do Aeroporto Internacional Presidente Nicolau Lobato, em Comoro, Díli.

A reunião estratégica, destinada a acelerar os progressos das infraestruturas do Aeroporto Internacional Presidente Nicolau Lobato, realizou-se nas instalações da ANATL, E.P., em Comoro, Díli.

O Ministro Manetelu afirmou que esta foi a primeira reunião realizada após a sua participação, a 15 de outubro de 2026, numa visita a Jacarta, acompanhado pelo Vice-Primeiro-Ministro, Ministro Coordenador dos Assuntos Económicos e Ministro do Turismo e Ambiente, Francisco Kalbuady Lay. Na ocasião, foi realizada uma reunião bilateral com o Governo da Indonésia, através do Ministro da Indústria da Indonésia, Rosan Perkasa Roeslani, atual CEO da Danantara.

Durante o encontro em Jacarta com o CEO da Danantara, o Ministro Manetelu solicitou o apoio daquela entidade, responsável pela gestão direta dos ativos das empresas estatais indonésias (BUMN), para ajudar a Waskita Karya a acelerar os trabalhos no terreno e garantir a conclusão das obras dentro dos prazos estabelecidos no contrato.

O Ministro Manetelu sublinhou que a conclusão do aeroporto em 2028 constituirá um motivo de grande orgulho para Timor-Leste, uma vez que o país acolherá a Cimeira da ASEAN de 2029. Nessa ocasião, grandes aeronaves aterrarão no Aeroporto Internacional Presidente Nicolau Lobato, em Comoro, incluindo aeronaves que transportem o Presidente dos Estados Unidos da América, Donald Trump, e o Presidente da Indonésia, Prabowo Subianto.

O Ministro acrescentou que este projeto representará também um motivo de orgulho para a Waskita Karya, enquanto empresa indonésia envolvida na execução desta infraestrutura estratégica.

Nesta ocasião, o Ministro Manetelu apelou a todas as entidades e parceiros envolvidos no projeto para reforçarem a cooperação e trabalharem em conjunto com um objetivo comum: concluir as obras com qualidade e dentro dos prazos estabelecidos.

A reunião teve como objetivo avaliar de perto o progresso da construção do aeroporto, acompanhar o cumprimento dos planos de trabalho e reforçar a coordenação entre os parceiros estratégicos, de modo a garantir a qualidade das obras e o cumprimento do calendário previsto.

********

(ENG)

AIPNL TO RECEIVE LARGE AIRCRAFT DURING THE 2029 ASEAN SUMMIT. MINISTER MANETELU CALLS FOR COOPERATION FROM ALL PARTIES*

*Dili, 28 October 2026* – The Minister of Transport and Communications, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, convened a meeting with ANATL, AACTL, Waskita Karya, PMC, PMU and the supervisory consultants to review progress on the construction works at Presidente Nicolau Lobato International Airport in Comoro, Dili.

The strategic meeting, aimed at accelerating progress on the infrastructure development of Presidente Nicolau Lobato International Airport, was held at the ANATL, E.P. building in Comoro, Dili.

Minister Manetelu stated that this was the first meeting held following his participation in a visit to Jakarta on 15 October 2026, accompanied by the Deputy Prime Minister, Coordinating Minister for Economic Affairs and Minister of Tourism and Environment, Francisco Kalbuady Lay. During the visit, a bilateral meeting was held with the Government of Indonesia through Indonesia’s Minister of Industry, Rosan Perkasa Roeslani, the current CEO of Danantara.

During the recent meeting in Jakarta with Danantara’s CEO, Minister Manetelu requested support from the institution, which directly manages the assets of Indonesian state-owned enterprises (BUMN), to assist Waskita Karya in accelerating on-site construction activities and ensuring that the works are completed within the contractual deadlines.

Minister Manetelu emphasised that completing the airport in 2028 would be a source of great pride for Timor-Leste, as the country is scheduled to host the 2029 ASEAN Summit. During the summit, large aircraft will land at Presidente Nicolau Lobato International Airport in Comoro, including aircraft carrying the President of the United States, Donald Trump, and the President of Indonesia, Prabowo Subianto.

The Minister added that the project would also be a source of pride for Waskita Karya, the Indonesian company participating in the implementation of this strategic infrastructure project.

On this occasion, Minister Manetelu called on all entities and partners involved in the project to strengthen cooperation and work together towards a common goal: completing the project to the required quality standards and within the established deadlines.

The meeting aimed to closely assess the progress of the airport construction works, monitor compliance with work plans and strengthen coordination among strategic partners to ensure construction quality and adherence to the planned schedule.

****

News Cover

Estonia manifesta interese atu fo apoiu Timor-Leste iha transformasaun dijitál.

(TT)

Seoul, Korea, 21 Outubru 2026 – Governu Estonia manifesta interese apoiu Timor-Leste iha transformasaun dijitál.

Kompromisiu ida ne’e hato’o husi  husi Diretór Jerál Dijitál no Departamentu Diplomasia Sibernétika Estonia Pritt Turk bainhira halo enkontru bilaterál ho Ministru Transportes no Komunikasaun, Eng Miguel Marques Gonçalves Manetelu iha Otél Grand Hyaat Korea.

Estonia nasaun ida ne'ebé avansa tebes iha área transformasaun dijital no governu eletróniku (e-Government) iha mundu tomak. Sira nia esperiénsia iha digitalizasaun servisu públiku, seguransa dadus, no sistema identifikasaun dijital (hanesan e-Residency no billete identidáde dijital) sai nu'udar modelu ba nasaun barak iha mundu.

Esforsu kolaborasaun ne'e bele fó benefíu boot ba Timor-Leste liuhusi:

• Hasa'e Transparénsia no Efisiénsia: Implementa sistema governasaun dijital ne'ebé bele fasilita servisu públiku ba sidadaun sira.

• Desenvolvimentu Kapasidade: Fahe esperiénsia no perísia (expertise) husi Estonia nia modelo susesu (hanesan X-Road) ba tekniku no Governu Timor-Leste.

• Seguransa Dijital: Fortaleze seguransa iha rede informasaun no dadus estadu nian.

“Ohin ita Realiza enkontru bilateral ida ho delegasaun Estónia nian tuir konvite ne'ebé simu, Delegasaun Estónia husu kona-ba planu no vizaun Timor-Leste nian ba oin, hamutuk ho posibilidade atu halo servisu hamutuk no fo apoiu, no posibilidade kooperasaun foka liu ba áreia Transformasaun Dijitál no Governu Elektróniku (e-Government)’dehan Ministru Manetelu.

MInistru Manetelu subliña Estonia atu servisu hamutuk no fó apoiu ba Timor-Leste iha prosesu transformasaun dijitál no dezenvolvimentu governu elektróniku (e-Government) Ligadu ho konvite ne'ebé foin simu husi Sua Eselénsia Ministra Justisa no Dijitál Estónia nian bainhira partisipa iha Singapore International Cyber Week iha Singapura iha semana kotuk.

Iha tempu hanesan, delegasaun Estónia husu Timor-Leste nia apoiu ba sira-nia kandidatura iha komisaun balu iha Uniaun Internasionál Telekomunikasaun (ITU) tanba iha tempu badak sei realiza Asembleia Jerál ITU nian.

Estonia rekoñese nu'udar nasaun ida ne'ebé susesu tebes iha mundu kona-ba transformasaun dijital no Governu Eletróniku (E-Government), nu'udar pioneiru ne'ebé loke dalan ba servisu públiko dijital.

Ligadu ho IX Governu nia programa no servisu sira ne'ebé TIC Timor hala'o hela iha rai-laran, ita iha interese boot no apresiasaun kle'an ba Estonia nia disposisaun atu fahe esperiénsia no koopera ho Timor-Leste iha futuru. Ida ne'e sai hanesan oportunidade di'ak atu hametin liután liña kooperasaun dijital ne'ebé ita hahú ona.

Iha sorin seluk ligadu ho konvite husi Ministériu Justisa no Asuntu Dijitál Estónia, Liisa-Ly Pakosta, Ministru Manetelu hato’o deskulpa labele partisipa iha fórum ne’ebé hala’o iha Estonia, iha loron 5 too 6 Novembru 2026, tanba iha tempu hanesan Parlamentu Nasionál Timor-Leste sei diskute Orsamentu Jerál Estadu 2027. Maski nune’e, Ministru Manetelu hato’o nia interese boot atu vizita Estonia iha oportunidade seluk, bainhira parte rua konkorda, atu aprofunda kooperasaun sira ne’ebé diskute tiha ona.

Diskusaun ne'e foka ba possibilidade atu esplora kooperasaun foun iha área transformasaun dijitál no seguransa sibernétika. Parte rua konkorda katak diskusaun iha nivel tékniku bele kontinua liuhosi Ministériu Transportes no Komunikasaun (MTK), Gabinete Dijitalizasaun no Seguransa Sibernétika, no gabinete sira ne’ebé relevante. 

Ministru Manetelu afirma Maski Memorandu Entendimentu (MoU) prioridade tebes no importante, maibe identifika uluk área sira ne’ebé bele hala’o servisu hamutuk, aproveita esperiénsia avansada Estonia iha transformasaun dijitál atu apoia dezenvolvimentu dijitál iha Timor-Leste.

Média MTK

************

(PT)

Estónia Manifesta Interesse em Apoiar Timor-Leste na Transformação Digital

Seul, Coreia, 21 de outubro de 2026 – O Governo da Estónia manifestou interesse em apoiar Timor-Leste no processo de transformação digital e no desenvolvimento do governo eletrónico (e-Government).

Este compromisso foi transmitido por Pritt Turk, Diretor-Geral para os Assuntos Digitais e Diplomacia Cibernética da Estónia, durante um encontro bilateral com o Ministro dos Transportes e Comunicações de Timor-Leste, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, no Hotel Grand Hyatt, na Coreia.

A Estónia é reconhecida internacionalmente pela sua experiência avançada na transformação digital e no governo eletrónico. A sua experiência na digitalização dos serviços públicos, na proteção de dados e nos sistemas de identidade digital, incluindo o e-Residency, constitui uma referência para muitos países.

Esta cooperação poderá trazer benefícios significativos para Timor-Leste, nomeadamente através do reforço da transparência e da eficiência dos serviços públicos, do desenvolvimento de capacidades técnicas mediante a partilha de conhecimentos e experiências, e do fortalecimento da cibersegurança e da proteção dos dados do Estado. A experiência estónia, incluindo o sistema X-Road, utilizado para o intercâmbio de dados entre instituições, poderá servir de referência para o desenvolvimento de sistemas digitais em Timor-Leste.

“Hoje realizámos um encontro bilateral com a delegação estónia, na sequência do convite recebido. A delegação procurou conhecer os planos e a visão de Timor-Leste para o futuro, bem como as possibilidades de cooperação e apoio, sobretudo nas áreas da transformação digital e do governo eletrónico”, afirmou o Ministro Manetelu.

O Ministro destacou o interesse da Estónia em cooperar com Timor-Leste e apoiar o seu processo de transformação digital e desenvolvimento do governo eletrónico. Este interesse está também relacionado com o convite recebido pelo Ministro Manetelu da Ministra da Justiça e dos Assuntos Digitais da Estónia, Liisa-Ly Pakosta, durante a sua participação na Singapore International Cyber Week, em Singapura, na semana anterior.

No âmbito dos programas e das iniciativas do IX Governo Constitucional implementados pelo Ministério dos Transportes e Comunicações (MTC), Timor-Leste manifestou o seu profundo apreço pela disponibilidade da Estónia para partilhar conhecimentos e experiências e explorar oportunidades de cooperação futura. Esta iniciativa representa uma oportunidade para aprofundar as relações bilaterais e reforçar a cooperação digital entre os dois países.

Durante o encontro, a delegação estónia solicitou igualmente o apoio de Timor-Leste às candidaturas da Estónia a várias comissões da União Internacional das Telecomunicações (UIT), tendo em conta a próxima realização da Assembleia Geral da organização.

Relativamente ao convite formulado pela Ministra da Justiça e dos Assuntos Digitais da Estónia, Liisa-Ly Pakosta, o Ministro Manetelu apresentou as suas desculpas por não poder participar no fórum previsto para os dias 5 e 6 de novembro de 2026, na Estónia, uma vez que, durante esse período, o Parlamento Nacional de Timor-Leste estará a debater o Orçamento Geral do Estado para 2027.

Apesar da impossibilidade de participar no fórum, o Ministro Manetelu manifestou o seu interesse em visitar a Estónia numa futura ocasião, mediante acordo entre as duas partes, com o objetivo de aprofundar as discussões e desenvolver as oportunidades de cooperação identificadas.

As conversações bilaterais centraram-se na exploração de novas oportunidades de cooperação nas áreas da transformação digital e da cibersegurança. Ambas as partes concordaram que as discussões técnicas deverão prosseguir através do Ministério dos Transportes e Comunicações, do Gabinete de Digitalização e Cibersegurança e de outras instituições relevantes.

O Ministro Manetelu salientou que, embora a celebração de um Memorando de Entendimento (MoU) seja importante para estabelecer um quadro de cooperação bilateral, a prioridade inicial consiste em identificar áreas concretas de interesse comum que permitam às duas partes desenvolver iniciativas conjuntas. Desta forma, Timor-Leste poderá aproveitar a experiência avançada da Estónia para apoiar o desenvolvimento digital nacional e melhorar a qualidade e a eficiência dos serviços públicos prestados aos cidadãos.

Média MTK

************

(ENG)

Estonia Expresses Interest in Supporting Timor-Leste’s Digital Transformation

Seoul, Korea, 21 October 2026 – The Government of Estonia has expressed its interest in supporting Timor-Leste’s digital transformation and the development of electronic government (e-Government).

The commitment was conveyed by Pritt Turk, Director-General for Digital Affairs and Cyber Diplomacy of Estonia, during a bilateral meeting with the Minister of Transport and Communications of Timor-Leste, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, at the Grand Hyatt Hotel in Korea.

Estonia is internationally recognised for its advanced experience in digital transformation and e-Government. Its expertise in public service digitalisation, data protection and digital identity systems, including e-Residency, serves as a reference for many countries.

This cooperation could bring significant benefits to Timor-Leste, including improved transparency and efficiency in public service delivery, stronger technical capacity through knowledge and experience sharing, and enhanced cybersecurity and protection of government data. Estonia’s experience, including its X-Road system for data exchange between institutions, could provide a reference for the development of digital systems in Timor-Leste.

“Today, we held a bilateral meeting with the Estonian delegation following an invitation we received. The delegation sought to understand Timor-Leste’s plans and vision for the future, as well as opportunities for cooperation and support, particularly in digital transformation and e-Government,” Minister Manetelu said.

The Minister highlighted Estonia’s interest in cooperating with and supporting Timor-Leste in its digital transformation and e-Government development. This interest is also linked to an invitation received by Minister Manetelu from Estonia’s Minister of Justice and Digital Affairs, Liisa-Ly Pakosta, during his participation in Singapore International Cyber Week in Singapore the previous week.

In connection with the programmes and initiatives of the IX Constitutional Government being implemented through the Ministry of Transport and Communications (MTC), Timor-Leste expressed its deep appreciation for Estonia’s willingness to share its knowledge and experience and explore future cooperation opportunities. This initiative represents an opportunity to deepen bilateral relations and strengthen digital cooperation between the two countries.

During the meeting, the Estonian delegation also requested Timor-Leste’s support for Estonia’s candidacies in several committees of the International Telecommunication Union (ITU), ahead of the organisation’s upcoming Plenipotentiary Conference.

Regarding the invitation from Estonia’s Minister of Justice and Digital Affairs, Liisa-Ly Pakosta, Minister Manetelu conveyed his apologies for being unable to attend the forum scheduled to take place in Estonia on 5–6 November 2026, as the National Parliament of Timor-Leste will be discussing the 2027 General State Budget during the same period.

Despite being unable to attend the forum, Minister Manetelu expressed his interest in visiting Estonia on a future occasion, subject to mutual agreement, to continue discussions and further develop the cooperation opportunities identified.

The bilateral discussions focused on exploring new opportunities for cooperation in digital transformation and cybersecurity. Both sides agreed that technical discussions should continue through the Ministry of Transport and Communications, the Office of Digitalisation and Cybersecurity, and other relevant institutions.

Minister Manetelu emphasised that although a Memorandum of Understanding (MoU) is important for establishing a framework for bilateral cooperation, the initial priority is to identify concrete areas of mutual interest in which both sides can develop joint initiatives. This approach would enable Timor-Leste to draw on Estonia’s advanced experience to support national digital development and improve the quality and efficiency of public services delivered to citizens.

News Cover

Formandu husi MTK tuir Formasaun kona-ba Administrasaun, Rekursu Umanu, Finansas no Lideransa iha Bali Indonézia.

(TT)

Bali, Indon’ezia, 14 Outubru 2026 – Formandu husi Ministériu Transportes no Komunikasaun tuir formasaun kona-ba Avaliasaun Dezempeñu ne'ebé hala'o iha Swiss-Belexpress - Poltekpar, Bali, Indonézia.

Formasaun ne'e hala'o husi loron 19 to'o 23 Outubru 2026, ho objetivu atu hasa’e koñesimentu, kapasidade profisionál no kompeténsia iha jestaun servisu públiku.

Formasaun ne'e hala'o ho prátika diretu kona-ba avaliasaun nesesidade formasaun no dezenvolvimentu kódigu étika. Materia sira ne'ebé ho tópiku Boa Governasaun, SOP, manuskritu ofisiál, baze-dadus, no arkivu dijitál ne'e fahe ba etapa sira ho durasaun semana ida kada etapa, no hetan partisipasaun husi formandu hamutuk 40.

Materia formasaun ne'e foka ba Boa Governasaun ho Digitalizasaun Servisu Adminisatrasaun, hahú husi elaborasaun SOP no manuskritu ofisiál to'o ba jestaun baze-dadus funsionáriu no arkivu dijitál.

Formasaun ne’e hala'o tuir etapa, ho durasaun semana ida (1) ba kada etapa, Total formandu ne'ebé partisipa hamutuk pessioas 40.

********

(PT)

Bali, Indonésia, 14 de outubro de 2026 – Formandos do Ministério dos Transportes e Comunicações participam numa formação sobre Avaliação de Desempenho, realizada no Swiss-BelExpress – Poltekpar, em Bali, Indonésia.

A formação decorre de 14 a 23 de outubro de 2026, com o objetivo de reforçar os conhecimentos, as capacidades profissionais e as competências na gestão dos serviços públicos.

A formação inclui exercícios práticos sobre a avaliação das necessidades de formação e o desenvolvimento de códigos de ética. Os conteúdos abrangem Boa Governação, Procedimentos Operacionais Normalizados (SOP), redação de documentos oficiais, bases de dados e arquivos digitais.

A formação centra-se na Boa Governação e na Digitalização dos Serviços Administrativos, desde a elaboração de SOP e de documentos oficiais até à gestão de bases de dados dos funcionários e de arquivos digitais.

A formação está organizada por etapas, com a duração de uma semana por etapa, contando com a participação de um total de 40 formandos.

(ENG)

Bali, Indonesia, 14 October 2026 – Trainees from the Ministry of Transport and Communications are participating in a training programme on Performance Evaluation, held at Swiss-BelExpress – Poltekpar, in Bali, Indonesia.

The training runs from 14 to 23 October 2026, with the objective of strengthening knowledge, professional capabilities, and competencies in public service management.

The programme includes practical exercises on assessing training needs and developing codes of ethics. The training materials cover Good Governance, Standard Operating Procedures (SOPs), official document drafting, databases, and digital archives.

The training focuses on Good Governance and the Digitalisation of Administrative Services, ranging from the development of SOPs and official documents to the management of employee databases and digital archives.

The programme is organised in stages, with each stage lasting one week, and a total of 40 trainees participating.

News Cover

Timor-Leste - Banku Mundial – Rejiaun Ázia Oriental No Pasífiku (EAP) Diskuti prioridade estratéjika sira iha área transformasaun dijitál, Intelijénsia Artifisiál (AI).

Seoul, Korea 22 Outubru 2026 – Governu Timor-Leste, liuhosi Ministru Transportes no Komunikasaun. Miguel Marques Gonçalves Manetelu akompana husi Asesór Nelson Tou no Diretór Diresaun Dezenvolvimento Sistemas, Téknolojia no Inovasaun TIC TIMOR I.P, Justo Fernandes halo enkontru ho ekipa Banku Mundial ba rejiaun Ázia Oriental no Pasífiku (East Asia and Pacific – EAP) ne’eb;e lideradu husi Espesialista Senior ba Dezenvolvimentu Dijitál Jonathan Marskell foin lais ne’e iha Seoul Korea.

Pontu importante husi diskusaun ne’e  foka liu kona-ba prioridade estratéjika sira iha área transformasaun dijitál, Intelijénsia Artifisiál (AI), seguransa siber no infraestrutura dijitál iha Timor-Leste. Enkontru ne’e mós aborda oportunidade kooperasaun atu hametin kapasidade institusionál, promove inovasaun dijitál no apoia dezenvolvimentu sustentável, inkluzivu no orientadu ba nesesidade nasionál.

1. Preparasaun Timor-Leste ba Prezidénsia ASEAN iha 2029

Preparasaun Timor-Leste ba Prezidénsia ASEAN iha 2029 reprezenta oportunidade estratéjika atu hametin pozisaun diplomátika no polítika nasionál iha rejiaun, inklui promove kooperasaun rejionál iha transformasaun dijitál no inovasaun teknolojia. Preparasaun ne’e presiza apoiu institusionál, kapasidade téknika no parseria estratéjika ho parseiru dezenvolvimentu sira, atu garante partisipasaun efetiva no kontribuisaun Timor-Leste ba agenda dijitál ASEAN.

2. Adopsaun no Implementasaun Intelijénsia Artifisiál liuhosi Aproximasaun “Small AI”

Iha kontestu Timor-Leste, aproximasaun “Small AI” bele sai hanesan opsaun estratéjika atu promove adopsaun no implementasaun AI ho forma gradual, prátika, sustentável no tuir nesesidade nasionál. Aproximasaun ne’e fó prioridade ba solusaun AI ne’ebé espesífika, asesível no orientada ba rezolve problema konkretu, ho konsiderasaun ba rekursu finanseiru, infraestrutura teknolojia no kapasidade rekursu umanu ne’ebé disponivel.

Área prioridade sira inklui:

• AI ba Servisu Públiku: Promove utilizasaun AI atu apoia automatizasaun prosesu administrativu, hadi’a atendimentu ba sidadaun, aumenta produtividade funsionáriu públiku no hasa’e efisiénsia no kualidade prestasaun servisu públiku.

• Dezenvolvimentu Modelu Lian Nasionál (National Language Model – NLM/LLM): Apoia dezenvolvimentu no treinamentu modelu AI ne’ebé komprende no prosesu Tetum no Portugés, nu’udar lian ofisiál, no mós lian lokál sira hanesan Fataluku, Mambai, Bunak, Kemak, Makasae no seluk tan. Inisiativa ne’e bele hametin inkluzaun dijitál, aumenta asesu ba informasaun no servisu dijitál, no promove literasia dijitál liuhosi utilizasaun lian ne’ebé sidadaun sira komprende no uza iha sira-nia moris loroloron.

3. Seguransa Siber no Soberania Dijitál

Seguransa siber sai hanesan prioridade estratéjika iha era transformasaun dijitál no dezenvolvimentu AI. Timor-Leste presiza kontinua hametin kuadru polítika, kapasidade institusionál no mekanizmu protesaun atu prevene no responde ba ameasa siber, proteje sistema informasaun governu nian, no garante konfidensialidade, integridade no disponibilidade dadus. Esforsu sira-ne’e importante atu hametin soberania dijitál, konfiansa públika no utilizasaun seguru ba teknolojia dijitál, inklui dadus agregadu ne’ebé uza ba planeamentu no foti desizaun bazeada ba evidénsia.

4. Modernizasaun no Espansaun Infraestrutura Dijitál

Sentru Dadus Governu (Government Data Centre) ne’ebé eziste ona reprezenta patrimóniu importante ba armazenamentu no jestaun dadus governu nian. Atu responde ba nesesidade transformasaun dijitál no implementasaun AI, presiza avalia no kontinua moderniza no espanda kapasidade infraestrutura ne’e, inklui kapasidade prosesamentu, armazenamentu, rede, kontinuidade servisu no seguransa.

Investimentu iha infraestrutura dijitál tenke adota abordagem gradual no sustentável, tuir prioridade nasionál no disponibilidade rekursu, hodi permite implementasaun solusaun “Small AI” no aplikasaun dijitál sira ne’ebé bele lori benefísiu konkretu ba instituisaun públika no sidadaun sira.

5. Interoperabilidade Nasionál no Infraestrutura Públika Dijitál (Digital Public Infrastructure – DPI)

Dezenvolvimentu Infraestrutura Públika Dijitál (DPI) reprezenta fundamentu estratéjiku atu hametin interoperabilidade entre sistema prinsipál sira Governu nian, inklui liuhosi integrasaun no interoperabilidade ho plataforma “VERIFY”. Prioridade sira inklui Identidade Dijitál, plataforma troka dadus, no mekanizmu seguransa no konfiansa dijitál nu’udar komponente fundamentál ba ekosistema dijitál nasionál.

Implementasaun DPI bele promove padronizasaun, integrasaun no troka informasaun ne’ebé seguru, efisiente no tuir lei entre instituisaun públika sira. Abordajen ida-ne’e mós bele otimiza utilizasaun rekursu dijitál ne’ebé eziste ona, hamenus duplikasaun sistema no dadus, no hametin koordenasaun interinstitusionál.

Iha nivel polítika, DPI bele sai hanesan aliserse ba dezenvolvimentu governasaun dijitál integradu, hodi permite instituisaun sira fornese servisu públiku ne’ebé fasil asesu, fiável, seguru no orientadu ba nesesidade sidadaun no empreza sira. Ida-ne’e sei kontribui ba efisiénsia administrasaun públika, transparénsia no dezenvolvimentu ekosistema dijitál nasionál ne’ebé sustentável.

Integrasaun no Interoperabilidade entre Plataforma “VERIFY” no Identidade Dijitál: Promove integrasaun no dezenvolvimentu interface entre plataforma “VERIFY” no sistema Identidade Dijitál nasionál, atu fasilita verifikasaun identidade no validasaun kredensiál dijitál ho forma seguru, fiável no interoperável. Inisiativa ne’e bele hametin konfiansa dijitál, simplifika prosesu verifikasaun ba utilizadór no instituisaun públika sira, no apoia prestasaun servisu governu dijitál ne’ebé integradu. Implementasaun tenke garante protesaun dadus pesoál, seguransa informasaun, kontrolu asesu no konformidade ho kuadru legál no padraun tékniku relevante, hodi asegura katak plataforma “VERIFY” bele funsiona nu’udar komponente komplementár iha ekosistema DPI nasionál.

6. Área Potensiál Seluk ba Kooperasaun iha Futuru

Alende área prioridade sira ne’ebé temi ona, Timor-Leste no Banku Mundial bele kontinua esplora oportunidade kooperasaun iha futuru, tuir prioridade dezenvolvimentu nasionál, nesesidade instituisionál no disponibilidade rekursu. Kooperasaun ne’e bele inklui apoiu tékniku, dezenvolvimentu kapasidade, partilla koñesimentu no esperiénsia rejionál, no preparasaun inisiativa konjunta atu acelera transformasaun dijitál no promove dezenvolvimentu inkluzivu no sustentável iha Timor-Leste.