news-image

Banku Mundial ho Governu Diskuti Kona-Ba Dezenvolvimentu Dijitál Iha Timor-Leste

Dili, 24 Setembru 2026 – Governu liuhosi Ministru Transportes no Komunikasaun, Eng. Miguel Marques Manetelu, simu vizita kortézia husi Reprezentante Banku Mundiál iha Timor-Leste, David Freedman ho nia ekipa, Enkontru ne’e diskute kona-ba dezenvolvimentu dijitál iha Timor-Leste, Banku Mundial ho Governu Diskuti Kona-Ba Dezenvolvimentu Dijitál Iha Timor-Leste, infraestrutura dijitál no Haforsa Transformasaun Dijitál Nasionál nomos Hadia Konetividade no Servisu Dijital Ba Povu, inklui atualizasaun kona-ba Identidade Úniku no servisu dijitál sira ne’ebé lao hela. Banku Mundiál mós husu disponibilidade Ministru Manetelu atu partisipa iha Simeira Dijitál iha Korea Súl** no sei fahe relatóriu esbosu atu hetan komentáriu husi Ministru no nia ekipa molok publikasaun.

Reprezentante Banku Mundiál iha Timor-Leste, David Freedman, hato’o apresiasaun ba Ministru Manetelu no Governu kona-ba prioridade iha dezenvolvimentu dijitál, liuliu operasaun komersiál kabu fibra ótika. Nia suporta prioridade atu amplia infraestrutura fibra ba komunidade sira, enkuantu Starlink bele sai alternativa atu alkansa komunidade iha área remotas.

Diskusaun mós destaka ID Úniku no infraestrutura dijitál krítiku atu apoia servisu públiku, hadi’a efisiénsia governu, pagamentu dijitál no dezenvolvimentu ekonomia dijitál. Banku Mundiál mós reafirma prontidaun atu kontinua servisu hamutuk ho Timor-Leste no ASEAN iha área dezenvolvimentu dijitál.

Diskusaun foka ba ajenda no preparasaun ba simeira globál AI no dijitál iha Korea, ne’ebé sei hala’o iha 19–22 Outubru. Ministru Manetelu sei partisipa, no sei iha oportunidade atu ko’alia iha meza redonda ministeriál, inklui tópiku kona-ba AI, asesibilidade dispozitivu no konetividade.

Aleinde ne’e, sei kontinua diskute atualizasaun kona-ba ID Úniku no haree área seluk ne’ebé bele envolve iha kooperasaun. Ekipa organizadór husu atu hatene sedu kona-ba tópiku ka eventu espesífiku ne’ebé Ministru hakarak partisipa, iha Diskusaun ne'e  informa mós kona-ba oportunidade ba Ministru atu partisipa iha eventu internasionál, hamutuk ho ministru sira husi nasaun oioin. 

Banku Mundiál mós kompleta hela CPSD – Diagnóstiku Setór Privadu ba Timor-Leste, ho objetivu atu analiza ambiente no oportunidade atu atrai investimentu privadu.

Ba Timor-Leste, estudu CPSD foka liuliu ba setór turizmu no infraestrutura dijitál, tanba konsidera importante ba kreximentu ekonómiku no diversifikasaun ekonomia. Banku Mundiál sei fahe relatóriu esbosu ho ekipa Ministériu atu hetan diskusaun no kontribuisaun.

Ministru Manetelu hatete katak jornada dijitalizasaun Timor-Leste lao hela ho progresu, liuhosi investimentu governu iha kabu submariñu fibra ótika no projetu konektividade nasionál  da-walu (NCP). Projetu ne’e estende konektividade ba postu administrativu, sede suku, sentru saúde no eskola sira.Tanba fibra ótika seidauk bele to’o ba fatin hotu-hotu, governu mos fó lisensa ba Starlink, no agora besik sede suku 450 konekta ona ho internet satélite. Kombinasaun fibra ótika no Starlink ajuda aumenta kobertura internet iha territóriu nasionál.

Diskusaun públika no Governu foka ba opsaun satelite, hanesan Starlink, no kabu fibra ótika atu haforsa konektividade, liuliu iha área remota. Maski teknolojia rua ne’e bele uza hamutuk, presiza fó atensaun ba seguransa sibernétika, krime sibernétika no protesaun dadus. Kombate krime sibernétika la’ós responsabilidade Governu Timor-Leste de’it, maibé presiza kooperasaun internasionál.

Prosesu dijitalizasaun no governu eletróniku kontinua lao, maibé transformasaun dijitál no sistema pagamentu dijitál presiza ID Úniku. Programa ID Úniku ne’ebé hahú iha Governu VIII liuhosi TIC Timor, depois iha Governu IX integra ba Ministériu Transportes no Komunikasaun, agora mos liga ho programa iha Ministériu Justisa. Maski iha interpretasaun diferente entre ministériu sira, presiza kooperasaun no koordinasaun interministeriál atu programa ID Úniku bele kontinua no apoia dezenvolvimentu dijitál nasional.

Diskusaun públika no Governu foka ba opsáun uza satélite hanesan Starlink no kabu fibra ótika, liuliu ba área remota. Maski teknolojia rua ne’e bele kombina, seguransa sira presiza konsidera tanba iha risku kona-ba seguransa sibernétika, krime sibernétika no protesaun dadus.

Seguransa sibernétika no kombate krime sibernétika la’ós responsabilidade Governu Timor-Leste de’it, maibé presiza kooperasaun internasionál. Iha tempu hanesan ne’e, prosesu dijitalizasaun no governu eletróniku kontinua lao, maibé transformasaun dijitál, servisu dijitál no pagamentu eletróniku presiza suporta hosi ID Úniku.

Programa ID Úniku ne’ebé hahú iha Governu da-walu, depois integra ba Ministériu Transportes no Komunikasaun iha Governu da-sia, agora envolve mos Ministériu Justisa. Maski iha interpretasaun diferente entre ministériu sira, presiza kooperasaun interministeriál atu programa ID Úniku bele lao ho diak no apoia prosesu dijitalizasaun nasional.

Governu kontinua dezenvolve infraestrutura komunikasaun liuhosi instalasaun kabu fibra ótika no halo trial cross-border ho ligasaun ne’ebé mai husi Indonézia. Ho komersializasaun kabu submariñu ne’ebé lansa ona, Governu planeia atu remata trial ne’e no kontinua avalia Starlink hanesan backup ba konektividade.