(TT)
Seoul, Korea, 21 Outubru 2026 – Governu Estonia manifesta interese apoiu Timor-Leste iha transformasaun dijitál.
Kompromisiu ida ne’e hato’o husi husi Diretór Jerál Dijitál no Departamentu Diplomasia Sibernétika Estonia Pritt Turk bainhira halo enkontru bilaterál ho Ministru Transportes no Komunikasaun, Eng Miguel Marques Gonçalves Manetelu iha Otél Grand Hyaat Korea.
Estonia nasaun ida ne'ebé avansa tebes iha área transformasaun dijital no governu eletróniku (e-Government) iha mundu tomak. Sira nia esperiénsia iha digitalizasaun servisu públiku, seguransa dadus, no sistema identifikasaun dijital (hanesan e-Residency no billete identidáde dijital) sai nu'udar modelu ba nasaun barak iha mundu.
Esforsu kolaborasaun ne'e bele fó benefíu boot ba Timor-Leste liuhusi:
• Hasa'e Transparénsia no Efisiénsia: Implementa sistema governasaun dijital ne'ebé bele fasilita servisu públiku ba sidadaun sira.
• Desenvolvimentu Kapasidade: Fahe esperiénsia no perísia (expertise) husi Estonia nia modelo susesu (hanesan X-Road) ba tekniku no Governu Timor-Leste.
• Seguransa Dijital: Fortaleze seguransa iha rede informasaun no dadus estadu nian.
“Ohin ita Realiza enkontru bilateral ida ho delegasaun Estónia nian tuir konvite ne'ebé simu, Delegasaun Estónia husu kona-ba planu no vizaun Timor-Leste nian ba oin, hamutuk ho posibilidade atu halo servisu hamutuk no fo apoiu, no posibilidade kooperasaun foka liu ba áreia Transformasaun Dijitál no Governu Elektróniku (e-Government)’dehan Ministru Manetelu.
MInistru Manetelu subliña Estonia atu servisu hamutuk no fó apoiu ba Timor-Leste iha prosesu transformasaun dijitál no dezenvolvimentu governu elektróniku (e-Government) Ligadu ho konvite ne'ebé foin simu husi Sua Eselénsia Ministra Justisa no Dijitál Estónia nian bainhira partisipa iha Singapore International Cyber Week iha Singapura iha semana kotuk.
Iha tempu hanesan, delegasaun Estónia husu Timor-Leste nia apoiu ba sira-nia kandidatura iha komisaun balu iha Uniaun Internasionál Telekomunikasaun (ITU) tanba iha tempu badak sei realiza Asembleia Jerál ITU nian.
Estonia rekoñese nu'udar nasaun ida ne'ebé susesu tebes iha mundu kona-ba transformasaun dijital no Governu Eletróniku (E-Government), nu'udar pioneiru ne'ebé loke dalan ba servisu públiko dijital.
Ligadu ho IX Governu nia programa no servisu sira ne'ebé TIC Timor hala'o hela iha rai-laran, ita iha interese boot no apresiasaun kle'an ba Estonia nia disposisaun atu fahe esperiénsia no koopera ho Timor-Leste iha futuru. Ida ne'e sai hanesan oportunidade di'ak atu hametin liután liña kooperasaun dijital ne'ebé ita hahú ona.
Iha sorin seluk ligadu ho konvite husi Ministériu Justisa no Asuntu Dijitál Estónia, Liisa-Ly Pakosta, Ministru Manetelu hato’o deskulpa labele partisipa iha fórum ne’ebé hala’o iha Estonia, iha loron 5 too 6 Novembru 2026, tanba iha tempu hanesan Parlamentu Nasionál Timor-Leste sei diskute Orsamentu Jerál Estadu 2027. Maski nune’e, Ministru Manetelu hato’o nia interese boot atu vizita Estonia iha oportunidade seluk, bainhira parte rua konkorda, atu aprofunda kooperasaun sira ne’ebé diskute tiha ona.
Diskusaun ne'e foka ba possibilidade atu esplora kooperasaun foun iha área transformasaun dijitál no seguransa sibernétika. Parte rua konkorda katak diskusaun iha nivel tékniku bele kontinua liuhosi Ministériu Transportes no Komunikasaun (MTK), Gabinete Dijitalizasaun no Seguransa Sibernétika, no gabinete sira ne’ebé relevante.
Ministru Manetelu afirma Maski Memorandu Entendimentu (MoU) prioridade tebes no importante, maibe identifika uluk área sira ne’ebé bele hala’o servisu hamutuk, aproveita esperiénsia avansada Estonia iha transformasaun dijitál atu apoia dezenvolvimentu dijitál iha Timor-Leste.
Média MTK
************
(PT)
Estónia Manifesta Interesse em Apoiar Timor-Leste na Transformação Digital
Seul, Coreia, 21 de outubro de 2026 – O Governo da Estónia manifestou interesse em apoiar Timor-Leste no processo de transformação digital e no desenvolvimento do governo eletrónico (e-Government).
Este compromisso foi transmitido por Pritt Turk, Diretor-Geral para os Assuntos Digitais e Diplomacia Cibernética da Estónia, durante um encontro bilateral com o Ministro dos Transportes e Comunicações de Timor-Leste, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, no Hotel Grand Hyatt, na Coreia.
A Estónia é reconhecida internacionalmente pela sua experiência avançada na transformação digital e no governo eletrónico. A sua experiência na digitalização dos serviços públicos, na proteção de dados e nos sistemas de identidade digital, incluindo o e-Residency, constitui uma referência para muitos países.
Esta cooperação poderá trazer benefícios significativos para Timor-Leste, nomeadamente através do reforço da transparência e da eficiência dos serviços públicos, do desenvolvimento de capacidades técnicas mediante a partilha de conhecimentos e experiências, e do fortalecimento da cibersegurança e da proteção dos dados do Estado. A experiência estónia, incluindo o sistema X-Road, utilizado para o intercâmbio de dados entre instituições, poderá servir de referência para o desenvolvimento de sistemas digitais em Timor-Leste.
“Hoje realizámos um encontro bilateral com a delegação estónia, na sequência do convite recebido. A delegação procurou conhecer os planos e a visão de Timor-Leste para o futuro, bem como as possibilidades de cooperação e apoio, sobretudo nas áreas da transformação digital e do governo eletrónico”, afirmou o Ministro Manetelu.
O Ministro destacou o interesse da Estónia em cooperar com Timor-Leste e apoiar o seu processo de transformação digital e desenvolvimento do governo eletrónico. Este interesse está também relacionado com o convite recebido pelo Ministro Manetelu da Ministra da Justiça e dos Assuntos Digitais da Estónia, Liisa-Ly Pakosta, durante a sua participação na Singapore International Cyber Week, em Singapura, na semana anterior.
No âmbito dos programas e das iniciativas do IX Governo Constitucional implementados pelo Ministério dos Transportes e Comunicações (MTC), Timor-Leste manifestou o seu profundo apreço pela disponibilidade da Estónia para partilhar conhecimentos e experiências e explorar oportunidades de cooperação futura. Esta iniciativa representa uma oportunidade para aprofundar as relações bilaterais e reforçar a cooperação digital entre os dois países.
Durante o encontro, a delegação estónia solicitou igualmente o apoio de Timor-Leste às candidaturas da Estónia a várias comissões da União Internacional das Telecomunicações (UIT), tendo em conta a próxima realização da Assembleia Geral da organização.
Relativamente ao convite formulado pela Ministra da Justiça e dos Assuntos Digitais da Estónia, Liisa-Ly Pakosta, o Ministro Manetelu apresentou as suas desculpas por não poder participar no fórum previsto para os dias 5 e 6 de novembro de 2026, na Estónia, uma vez que, durante esse período, o Parlamento Nacional de Timor-Leste estará a debater o Orçamento Geral do Estado para 2027.
Apesar da impossibilidade de participar no fórum, o Ministro Manetelu manifestou o seu interesse em visitar a Estónia numa futura ocasião, mediante acordo entre as duas partes, com o objetivo de aprofundar as discussões e desenvolver as oportunidades de cooperação identificadas.
As conversações bilaterais centraram-se na exploração de novas oportunidades de cooperação nas áreas da transformação digital e da cibersegurança. Ambas as partes concordaram que as discussões técnicas deverão prosseguir através do Ministério dos Transportes e Comunicações, do Gabinete de Digitalização e Cibersegurança e de outras instituições relevantes.
O Ministro Manetelu salientou que, embora a celebração de um Memorando de Entendimento (MoU) seja importante para estabelecer um quadro de cooperação bilateral, a prioridade inicial consiste em identificar áreas concretas de interesse comum que permitam às duas partes desenvolver iniciativas conjuntas. Desta forma, Timor-Leste poderá aproveitar a experiência avançada da Estónia para apoiar o desenvolvimento digital nacional e melhorar a qualidade e a eficiência dos serviços públicos prestados aos cidadãos.
Média MTK
************
(ENG)
Estonia Expresses Interest in Supporting Timor-Leste’s Digital Transformation
Seoul, Korea, 21 October 2026 – The Government of Estonia has expressed its interest in supporting Timor-Leste’s digital transformation and the development of electronic government (e-Government).
The commitment was conveyed by Pritt Turk, Director-General for Digital Affairs and Cyber Diplomacy of Estonia, during a bilateral meeting with the Minister of Transport and Communications of Timor-Leste, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, at the Grand Hyatt Hotel in Korea.
Estonia is internationally recognised for its advanced experience in digital transformation and e-Government. Its expertise in public service digitalisation, data protection and digital identity systems, including e-Residency, serves as a reference for many countries.
This cooperation could bring significant benefits to Timor-Leste, including improved transparency and efficiency in public service delivery, stronger technical capacity through knowledge and experience sharing, and enhanced cybersecurity and protection of government data. Estonia’s experience, including its X-Road system for data exchange between institutions, could provide a reference for the development of digital systems in Timor-Leste.
“Today, we held a bilateral meeting with the Estonian delegation following an invitation we received. The delegation sought to understand Timor-Leste’s plans and vision for the future, as well as opportunities for cooperation and support, particularly in digital transformation and e-Government,” Minister Manetelu said.
The Minister highlighted Estonia’s interest in cooperating with and supporting Timor-Leste in its digital transformation and e-Government development. This interest is also linked to an invitation received by Minister Manetelu from Estonia’s Minister of Justice and Digital Affairs, Liisa-Ly Pakosta, during his participation in Singapore International Cyber Week in Singapore the previous week.
In connection with the programmes and initiatives of the IX Constitutional Government being implemented through the Ministry of Transport and Communications (MTC), Timor-Leste expressed its deep appreciation for Estonia’s willingness to share its knowledge and experience and explore future cooperation opportunities. This initiative represents an opportunity to deepen bilateral relations and strengthen digital cooperation between the two countries.
During the meeting, the Estonian delegation also requested Timor-Leste’s support for Estonia’s candidacies in several committees of the International Telecommunication Union (ITU), ahead of the organisation’s upcoming Plenipotentiary Conference.
Regarding the invitation from Estonia’s Minister of Justice and Digital Affairs, Liisa-Ly Pakosta, Minister Manetelu conveyed his apologies for being unable to attend the forum scheduled to take place in Estonia on 5–6 November 2026, as the National Parliament of Timor-Leste will be discussing the 2027 General State Budget during the same period.
Despite being unable to attend the forum, Minister Manetelu expressed his interest in visiting Estonia on a future occasion, subject to mutual agreement, to continue discussions and further develop the cooperation opportunities identified.
The bilateral discussions focused on exploring new opportunities for cooperation in digital transformation and cybersecurity. Both sides agreed that technical discussions should continue through the Ministry of Transport and Communications, the Office of Digitalisation and Cybersecurity, and other relevant institutions.
Minister Manetelu emphasised that although a Memorandum of Understanding (MoU) is important for establishing a framework for bilateral cooperation, the initial priority is to identify concrete areas of mutual interest in which both sides can develop joint initiatives. This approach would enable Timor-Leste to draw on Estonia’s advanced experience to support national digital development and improve the quality and efficiency of public services delivered to citizens.

















