undefined
Ministro MTC

Kona-ba Ministru Transporte no Komunikasaun, Miguel Marques Gonçalves Manetelu

Miguel Marques Gonçalves Manetelu, moris iha loron 5 fulan Maiu tinan 1969 iha Maliana, Munisípiu Bobonaro. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, hahú nia eskola Primária to’o pre-sekundária iha Maliana, hahu husi tinan 1977 to’o 1985. Husi tinan 1985 to’o tinan 1988, kontinua eskola Sekundária, iha SMA 1 Negeri Dili. Hafoin remata eskola Sekundaria iha Dili, kontinua ba eskola ensinu superior no hetan lisensiatura iha Engenaria Elétrika husi Udayana – Bali, Indonesia. 

Iha Indonesia, Manetelu halo parte ba Movimentu Rezisténcia Nasional Estudantes Timor-Leste (RENETIL), desde organizasaun movimentu ne’e hahú. Iha tinan 2000, Manetelu Eleitu nu'udar Sekretáriu Jerál RENETIL, troka Fernando La-Sama de Araujo (Matebian), no okupa kargu Sekretariu Jeral RENETIL nian to’o tinan 2004. 

Hahú husi 8 Agostu 2007, Manetelu simu kna'ar nu'udar Sekretáriu Estadu Juventude no Desportu. Mosu Remodelasaun Governasaun iha 2015, Manetelu simu fali kna'ar nu'udar Vise Ministru Solidariedade Sosial hahu husi loron 16 Fevereiru to’o termina mandatu iha loron 15 Setembru 2017. 

Iha loron 1 fulan Jullu 2024, simu hikas knaar nudar Ministru Tranportes no Komunikasoens husi IX Governu Konstitusional to’o ohin loron.

Nu'udar Ativista, Manetelu dedika nia vida labarik no Joven nian ba luta libertasaun nasional iha rai laran no iha Indonézia, liu husi atividade Klandestina no Movimentu Estudantil nian. Nudar Polítiku, Manetelu halo parte ba Partidu Congresso Nacional de Reconstrução de Timor-Leste (CNRT) no husi ne’e, mak okupa kargu Públiku oin-oin, nudar Sekretáriu Estadu, Vise Ministru no Ministru husi IV Governu, V Governu, VI Governu ni IX Governu Konstitusional. 

Iha Esperiensia Profesional, alende sai nu'udar Membru Governu, Manetelu mos nu'udar dosentes iha departementu Engineria nian husi Universidade Nasional Timor-Lorosa’e husi tinan 2001 to’o 2004. Entre tinan 2023 to’o 2007, nudar Asesór no koordenadór iha Presidênsia Repúblika hodi lidera no koordena ekipa Diálogo Nasional no Sekretáriu Ezekutivu ba Komisaun ba Asuntu Kuadros Rezisténcia. Entre tinan 2018 to’o 2020, Nu'udar Asesór ba Asuntu Juventude no Desportu iha Ministériu Edukasaun Juventude no Desportu.

Iha esperiensia organizasaun publikas no Privadus, alende organizasaun Rezistensia nian, Manetelu mós sai nu'udar Editór Jornal Vox Populi (atividade Imprensa durante períudu kampanha ba REFERENDUM) iha tinan 1999. Entre tinan 1999 to’o 2002, nu'udar Xefe Departementu Planeamentu iha Prezidium Juventude Loriku Aswain (PJLA) ne’ebe ikus mai transforma sai Konselho Nacional da Juventude de Timor-Leste (CNJTL).  Sai Sekretario Jerl RENETIL husi tinan 2000 to’o 2004. Nudar fundador CNJTL, ikus mai eleitu sai Prezidente CNJTL iha primeiru kongressu transformasaun PJLA ba CNJTL nian husi tinan 2002 to’o 2007. Sai nu'udar Prezidente ba Confederação do Desporto de Timor-Leste (CDTL) husi tinan 2010 to’o 2011 no hahu husi tinan 2016 to’o ohin loron, nudar Prezidente Federação Shorinji-KEMPO Timor-Leste.

Ikus mai, tamba envolvimentu iha organizasaun rezisténsia nian, mak estadu atribui medalla ordem Nicolau Lobato, Grau II ba Manetelu, nu'udar rekoñesimentu ida ba nia partisipasaun iha prosesu luta ba libertasaun nasional. 

 

Kompeténsia Ministru Tranportes no Komunikasoens

Ministru Transportes no Komunikasoens mak responsável ba konsesaun, ezekusaun, koordenasaun no avaliasaun polítika, ne'ebé define no aprova ona husi Konsellu Ministrus, ba área transportes no Komunikasoins.
Ministru Transportes no Komunikasoens mak iha kompeténsia atu propoin no ezekuta liña polítika Ministériu nian iha área transportes no Komunikasoens; formula, dezenvolve no asegura implementasaun no ezekusaun ba kuadru legál no reguladór setór transportes no Komunikasoens nian;
dezenvolve no regula atividade transportes no Komunikasoens nian, nune'e mós otimiza meiu komunikasaun; asegura koordenasaun setór transportes no estimula komplementaridade entre ninia modu oioin, nune'e mós sira-nia kompetitividade, atubele hadi'a satisfasaun utente sira nian; promove jestaun, nune'e mós adosaun normas téknikas no regulamentasaun kona-ba uzu públiku servisu komunikasaun nian; garante prestasaun servisu públiku telekomunikasaun nian no utilizasaun espasu rádiuelétriku, liuhusi emprezas públikas ka konsesaun prestasaun servisu públiku nian ba entidade privadu sira; mantein no dezenvolve sistema informasaun no supervizaun meteorolójiku no seismolójiku nasionál, inklui konstrusaun no manutensaun ninia infraestruturas; promove no koordena investigasaun sientífika no dezenvolvimentu teknolójiku iha área transportes terrestres, aéreus no marítimu ho karáter sivíl; estabelese mekanizmu kolaborasaun no koordenasaun ho órgaun Governu sira seluk ne'ebé iha responsabilidade ba áreas relevantes.
Servisu no organizmu hirak tuirmai Ministru Transportes no Komunikasoens maka sei tutela: Administrasaun Portu Timor-Leste (APORTIL, sigla iha lian portugés), Administrasaun Aeroportu no Navigasaun Aérea Timor-Leste, E.P. (ANATL E.P. sigla iha lian portugés), Autoridade Aviasaun Sivíl Timor-Leste (AACTL, sigla iha lian portugés), Autoridade Nasionál Komunikasaun (ANC, sigla iha lian portugés) no Ajénsia Teknolojia Informasaun no Komunikasaun, I.P. - TIC TIMOR

Under Construction 

TituluData PublikaData TakaAsaun
No Data
tender-image
TituluData PublikaAsaun
Despaxu kona-ba Adjudikasaun Kontratu ba Fornesimentu no Konstrusaun Sistema Foun ba Kontrolu Tráfiku iha Área Munisípiu Díli – SSS217MTC-2026.pdf 01 Oct 2026, 00:00 Download
Despacho No 347/IX-GOV/MTC/IV/2026 22 Jul 2026, 00:00 Download
Despacho no 150/IX-GOV/MTC/III/2026 26 Mar 2026, 00:00 Download
Despacho No 445/IX-GOV/GMTC/X/2025 10 Nov 2025, 00:00 Download
Despacho No 096/IX-GOV/MTC/IV/2025 07 Apr 2025, 00:00 Download
Ato administrativo que (1) Aprova o procedimento nos exatos termos em que está formulado, quanto a fac 10 Oct 2024, 00:00 Download
dispatch-image

Dadus seidauk iha!

job-image
TituluData PublikaAsaun
No Data
report-img

Dadus seidauk iha!

law-image

Dadus seidauk iha!

ict-image

Notísia

Notísia foun sira

null

Estonia manifesta interese atu fo apoiu Timor-Leste iha transformasaun dijitál.


(TT)

Seoul, Korea, 21 Outubru 2026 – Governu Estonia manifesta interese apoiu Timor-Leste iha transformasaun dijitál.

Kompromisiu ida ne’e hato’o husi  husi Diretór Jerál Dijitál no Departamentu Diplomasia Sibernétika Estonia Pritt Turk bainhira halo enkontru bilaterál ho Ministru Transportes no Komunikasaun, Eng Miguel Marques Gonçalves Manetelu iha Otél Grand Hyaat Korea.

Estonia nasaun ida ne'ebé avansa tebes iha área transformasaun dijital no governu eletróniku (e-Government) iha mundu tomak. Sira nia esperiénsia iha digitalizasaun servisu públiku, seguransa dadus, no sistema identifikasaun dijital (hanesan e-Residency no billete identidáde dijital) sai nu'udar modelu ba nasaun barak iha mundu.

Esforsu kolaborasaun ne'e bele fó benefíu boot ba Timor-Leste liuhusi:

• Hasa'e Transparénsia no Efisiénsia: Implementa sistema governasaun dijital ne'ebé bele fasilita servisu públiku ba sidadaun sira.

• Desenvolvimentu Kapasidade: Fahe esperiénsia no perísia (expertise) husi Estonia nia modelo susesu (hanesan X-Road) ba tekniku no Governu Timor-Leste.

• Seguransa Dijital: Fortaleze seguransa iha rede informasaun no dadus estadu nian.

“Ohin ita Realiza enkontru bilateral ida ho delegasaun Estónia nian tuir konvite ne'ebé simu, Delegasaun Estónia husu kona-ba planu no vizaun Timor-Leste nian ba oin, hamutuk ho posibilidade atu halo servisu hamutuk no fo apoiu, no posibilidade kooperasaun foka liu ba áreia Transformasaun Dijitál no Governu Elektróniku (e-Government)’dehan Ministru Manetelu.

MInistru Manetelu subliña Estonia atu servisu hamutuk no fó apoiu ba Timor-Leste iha prosesu transformasaun dijitál no dezenvolvimentu governu elektróniku (e-Government) Ligadu ho konvite ne'ebé foin simu husi Sua Eselénsia Ministra Justisa no Dijitál Estónia nian bainhira partisipa iha Singapore International Cyber Week iha Singapura iha semana kotuk.

Iha tempu hanesan, delegasaun Estónia husu Timor-Leste nia apoiu ba sira-nia kandidatura iha komisaun balu iha Uniaun Internasionál Telekomunikasaun (ITU) tanba iha tempu badak sei realiza Asembleia Jerál ITU nian.

Estonia rekoñese nu'udar nasaun ida ne'ebé susesu tebes iha mundu kona-ba transformasaun dijital no Governu Eletróniku (E-Government), nu'udar pioneiru ne'ebé loke dalan ba servisu públiko dijital.

Ligadu ho IX Governu nia programa no servisu sira ne'ebé TIC Timor hala'o hela iha rai-laran, ita iha interese boot no apresiasaun kle'an ba Estonia nia disposisaun atu fahe esperiénsia no koopera ho Timor-Leste iha futuru. Ida ne'e sai hanesan oportunidade di'ak atu hametin liután liña kooperasaun dijital ne'ebé ita hahú ona.

Iha sorin seluk ligadu ho konvite husi Ministériu Justisa no Asuntu Dijitál Estónia, Liisa-Ly Pakosta, Ministru Manetelu hato’o deskulpa labele partisipa iha fórum ne’ebé hala’o iha Estonia, iha loron 5 too 6 Novembru 2026, tanba iha tempu hanesan Parlamentu Nasionál Timor-Leste sei diskute Orsamentu Jerál Estadu 2027. Maski nune’e, Ministru Manetelu hato’o nia interese boot atu vizita Estonia iha oportunidade seluk, bainhira parte rua konkorda, atu aprofunda kooperasaun sira ne’ebé diskute tiha ona.

Diskusaun ne'e foka ba possibilidade atu esplora kooperasaun foun iha área transformasaun dijitál no seguransa sibernétika. Parte rua konkorda katak diskusaun iha nivel tékniku bele kontinua liuhosi Ministériu Transportes no Komunikasaun (MTK), Gabinete Dijitalizasaun no Seguransa Sibernétika, no gabinete sira ne’ebé relevante. 

Ministru Manetelu afirma Maski Memorandu Entendimentu (MoU) prioridade tebes no importante, maibe identifika uluk área sira ne’ebé bele hala’o servisu hamutuk, aproveita esperiénsia avansada Estonia iha transformasaun dijitál atu apoia dezenvolvimentu dijitál iha Timor-Leste.

Média MTK

************

(PT)

Estónia Manifesta Interesse em Apoiar Timor-Leste na Transformação Digital

Seul, Coreia, 21 de outubro de 2026 – O Governo da Estónia manifestou interesse em apoiar Timor-Leste no processo de transformação digital e no desenvolvimento do governo eletrónico (e-Government).

Este compromisso foi transmitido por Pritt Turk, Diretor-Geral para os Assuntos Digitais e Diplomacia Cibernética da Estónia, durante um encontro bilateral com o Ministro dos Transportes e Comunicações de Timor-Leste, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, no Hotel Grand Hyatt, na Coreia.

A Estónia é reconhecida internacionalmente pela sua experiência avançada na transformação digital e no governo eletrónico. A sua experiência na digitalização dos serviços públicos, na proteção de dados e nos sistemas de identidade digital, incluindo o e-Residency, constitui uma referência para muitos países.

Esta cooperação poderá trazer benefícios significativos para Timor-Leste, nomeadamente através do reforço da transparência e da eficiência dos serviços públicos, do desenvolvimento de capacidades técnicas mediante a partilha de conhecimentos e experiências, e do fortalecimento da cibersegurança e da proteção dos dados do Estado. A experiência estónia, incluindo o sistema X-Road, utilizado para o intercâmbio de dados entre instituições, poderá servir de referência para o desenvolvimento de sistemas digitais em Timor-Leste.

“Hoje realizámos um encontro bilateral com a delegação estónia, na sequência do convite recebido. A delegação procurou conhecer os planos e a visão de Timor-Leste para o futuro, bem como as possibilidades de cooperação e apoio, sobretudo nas áreas da transformação digital e do governo eletrónico”, afirmou o Ministro Manetelu.

O Ministro destacou o interesse da Estónia em cooperar com Timor-Leste e apoiar o seu processo de transformação digital e desenvolvimento do governo eletrónico. Este interesse está também relacionado com o convite recebido pelo Ministro Manetelu da Ministra da Justiça e dos Assuntos Digitais da Estónia, Liisa-Ly Pakosta, durante a sua participação na Singapore International Cyber Week, em Singapura, na semana anterior.

No âmbito dos programas e das iniciativas do IX Governo Constitucional implementados pelo Ministério dos Transportes e Comunicações (MTC), Timor-Leste manifestou o seu profundo apreço pela disponibilidade da Estónia para partilhar conhecimentos e experiências e explorar oportunidades de cooperação futura. Esta iniciativa representa uma oportunidade para aprofundar as relações bilaterais e reforçar a cooperação digital entre os dois países.

Durante o encontro, a delegação estónia solicitou igualmente o apoio de Timor-Leste às candidaturas da Estónia a várias comissões da União Internacional das Telecomunicações (UIT), tendo em conta a próxima realização da Assembleia Geral da organização.

Relativamente ao convite formulado pela Ministra da Justiça e dos Assuntos Digitais da Estónia, Liisa-Ly Pakosta, o Ministro Manetelu apresentou as suas desculpas por não poder participar no fórum previsto para os dias 5 e 6 de novembro de 2026, na Estónia, uma vez que, durante esse período, o Parlamento Nacional de Timor-Leste estará a debater o Orçamento Geral do Estado para 2027.

Apesar da impossibilidade de participar no fórum, o Ministro Manetelu manifestou o seu interesse em visitar a Estónia numa futura ocasião, mediante acordo entre as duas partes, com o objetivo de aprofundar as discussões e desenvolver as oportunidades de cooperação identificadas.

As conversações bilaterais centraram-se na exploração de novas oportunidades de cooperação nas áreas da transformação digital e da cibersegurança. Ambas as partes concordaram que as discussões técnicas deverão prosseguir através do Ministério dos Transportes e Comunicações, do Gabinete de Digitalização e Cibersegurança e de outras instituições relevantes.

O Ministro Manetelu salientou que, embora a celebração de um Memorando de Entendimento (MoU) seja importante para estabelecer um quadro de cooperação bilateral, a prioridade inicial consiste em identificar áreas concretas de interesse comum que permitam às duas partes desenvolver iniciativas conjuntas. Desta forma, Timor-Leste poderá aproveitar a experiência avançada da Estónia para apoiar o desenvolvimento digital nacional e melhorar a qualidade e a eficiência dos serviços públicos prestados aos cidadãos.

Média MTK

************

(ENG)

Estonia Expresses Interest in Supporting Timor-Leste’s Digital Transformation

Seoul, Korea, 21 October 2026 – The Government of Estonia has expressed its interest in supporting Timor-Leste’s digital transformation and the development of electronic government (e-Government).

The commitment was conveyed by Pritt Turk, Director-General for Digital Affairs and Cyber Diplomacy of Estonia, during a bilateral meeting with the Minister of Transport and Communications of Timor-Leste, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, at the Grand Hyatt Hotel in Korea.

Estonia is internationally recognised for its advanced experience in digital transformation and e-Government. Its expertise in public service digitalisation, data protection and digital identity systems, including e-Residency, serves as a reference for many countries.

This cooperation could bring significant benefits to Timor-Leste, including improved transparency and efficiency in public service delivery, stronger technical capacity through knowledge and experience sharing, and enhanced cybersecurity and protection of government data. Estonia’s experience, including its X-Road system for data exchange between institutions, could provide a reference for the development of digital systems in Timor-Leste.

“Today, we held a bilateral meeting with the Estonian delegation following an invitation we received. The delegation sought to understand Timor-Leste’s plans and vision for the future, as well as opportunities for cooperation and support, particularly in digital transformation and e-Government,” Minister Manetelu said.

The Minister highlighted Estonia’s interest in cooperating with and supporting Timor-Leste in its digital transformation and e-Government development. This interest is also linked to an invitation received by Minister Manetelu from Estonia’s Minister of Justice and Digital Affairs, Liisa-Ly Pakosta, during his participation in Singapore International Cyber Week in Singapore the previous week.

In connection with the programmes and initiatives of the IX Constitutional Government being implemented through the Ministry of Transport and Communications (MTC), Timor-Leste expressed its deep appreciation for Estonia’s willingness to share its knowledge and experience and explore future cooperation opportunities. This initiative represents an opportunity to deepen bilateral relations and strengthen digital cooperation between the two countries.

During the meeting, the Estonian delegation also requested Timor-Leste’s support for Estonia’s candidacies in several committees of the International Telecommunication Union (ITU), ahead of the organisation’s upcoming Plenipotentiary Conference.

Regarding the invitation from Estonia’s Minister of Justice and Digital Affairs, Liisa-Ly Pakosta, Minister Manetelu conveyed his apologies for being unable to attend the forum scheduled to take place in Estonia on 5–6 November 2026, as the National Parliament of Timor-Leste will be discussing the 2027 General State Budget during the same period.

Despite being unable to attend the forum, Minister Manetelu expressed his interest in visiting Estonia on a future occasion, subject to mutual agreement, to continue discussions and further develop the cooperation opportunities identified.

The bilateral discussions focused on exploring new opportunities for cooperation in digital transformation and cybersecurity. Both sides agreed that technical discussions should continue through the Ministry of Transport and Communications, the Office of Digitalisation and Cybersecurity, and other relevant institutions.

Minister Manetelu emphasised that although a Memorandum of Understanding (MoU) is important for establishing a framework for bilateral cooperation, the initial priority is to identify concrete areas of mutual interest in which both sides can develop joint initiatives. This approach would enable Timor-Leste to draw on Estonia’s advanced experience to support national digital development and improve the quality and efficiency of public services delivered to citizens.

Le'e tan
null

Formandu husi MTK tuir Formasaun kona-ba Administrasaun, Rekursu Umanu, Finansas no Lideransa iha Bali Indonézia.


Bali, Indon’ezia, 14 Outubru 2026 – Formandu husi Ministériu Transportes no Komunikasaun tuir formasaun kona-ba Avaliasaun Dezempeñu ne'ebé hala'o iha Swiss-Belexpress - Poltekpar, Bali, Indonézia.

Formasaun ne'e hala'o husi loron 14 to'o 23 Outubru 2026, ho objetivu atu hasa’e koñesimentu, kapasidade profisionál no kompeténsia iha jestaun servisu públiku.

Formasaun ne'e hala'o ho prátika diretu kona-ba avaliasaun nesesidade formasaun no dezenvolvimentu kódigu étika. Materia sira ne'ebé ho tópiku Boa Governasaun, SOP, manuskritu ofisiál, baze-dadus, no arkivu dijitál ne'e fahe ba etapa sira ho durasaun semana ida kada etapa, no hetan partisipasaun husi formandu hamutuk 40.

Materia formasaun ne'e foka ba Boa Governasaun ho Digitalizasaun Servisu Adminisatrasaun, hahú husi elaborasaun SOP no manuskritu ofisiál to'o ba jestaun baze-dadus funsionáriu no arkivu dijitál.

Formasaun ne’e hala'o tuir etapa, ho durasaun semana ida (1) ba kada etapa, Total formandu ne'ebé partisipa hamutuk pessioas 40.

Le'e tan
null

Timor-Leste - Banku Mundial – Rejiaun Ázia Oriental No Pasífiku (EAP) Diskuti prioridade estratéjika sira iha área transformasaun dijitál, Intelijénsia Artifisiál (AI).


Seoul, Korea 22 Outubru 2026 – Governu Timor-Leste, liuhosi Ministru Transportes no Komunikasaun. Miguel Marques Gonçalves Manetelu akompana husi Asesór Nelson Tou no Diretór Diresaun Dezenvolvimento Sistemas, Téknolojia no Inovasaun TIC TIMOR I.P, Justo Fernandes halo enkontru ho ekipa Banku Mundial ba rejiaun Ázia Oriental no Pasífiku (East Asia and Pacific – EAP) ne’eb;e lideradu husi Espesialista Senior ba Dezenvolvimentu Dijitál Jonathan Marskell foin lais ne’e iha Seoul Korea.

Pontu importante husi diskusaun ne’e  foka liu kona-ba prioridade estratéjika sira iha área transformasaun dijitál, Intelijénsia Artifisiál (AI), seguransa siber no infraestrutura dijitál iha Timor-Leste. Enkontru ne’e mós aborda oportunidade kooperasaun atu hametin kapasidade institusionál, promove inovasaun dijitál no apoia dezenvolvimentu sustentável, inkluzivu no orientadu ba nesesidade nasionál.

1. Preparasaun Timor-Leste ba Prezidénsia ASEAN iha 2029

Preparasaun Timor-Leste ba Prezidénsia ASEAN iha 2029 reprezenta oportunidade estratéjika atu hametin pozisaun diplomátika no polítika nasionál iha rejiaun, inklui promove kooperasaun rejionál iha transformasaun dijitál no inovasaun teknolojia. Preparasaun ne’e presiza apoiu institusionál, kapasidade téknika no parseria estratéjika ho parseiru dezenvolvimentu sira, atu garante partisipasaun efetiva no kontribuisaun Timor-Leste ba agenda dijitál ASEAN.

2. Adopsaun no Implementasaun Intelijénsia Artifisiál liuhosi Aproximasaun “Small AI”

Iha kontestu Timor-Leste, aproximasaun “Small AI” bele sai hanesan opsaun estratéjika atu promove adopsaun no implementasaun AI ho forma gradual, prátika, sustentável no tuir nesesidade nasionál. Aproximasaun ne’e fó prioridade ba solusaun AI ne’ebé espesífika, asesível no orientada ba rezolve problema konkretu, ho konsiderasaun ba rekursu finanseiru, infraestrutura teknolojia no kapasidade rekursu umanu ne’ebé disponivel.

Área prioridade sira inklui:

• AI ba Servisu Públiku: Promove utilizasaun AI atu apoia automatizasaun prosesu administrativu, hadi’a atendimentu ba sidadaun, aumenta produtividade funsionáriu públiku no hasa’e efisiénsia no kualidade prestasaun servisu públiku.

• Dezenvolvimentu Modelu Lian Nasionál (National Language Model – NLM/LLM): Apoia dezenvolvimentu no treinamentu modelu AI ne’ebé komprende no prosesu Tetum no Portugés, nu’udar lian ofisiál, no mós lian lokál sira hanesan Fataluku, Mambai, Bunak, Kemak, Makasae no seluk tan. Inisiativa ne’e bele hametin inkluzaun dijitál, aumenta asesu ba informasaun no servisu dijitál, no promove literasia dijitál liuhosi utilizasaun lian ne’ebé sidadaun sira komprende no uza iha sira-nia moris loroloron.

3. Seguransa Siber no Soberania Dijitál

Seguransa siber sai hanesan prioridade estratéjika iha era transformasaun dijitál no dezenvolvimentu AI. Timor-Leste presiza kontinua hametin kuadru polítika, kapasidade institusionál no mekanizmu protesaun atu prevene no responde ba ameasa siber, proteje sistema informasaun governu nian, no garante konfidensialidade, integridade no disponibilidade dadus. Esforsu sira-ne’e importante atu hametin soberania dijitál, konfiansa públika no utilizasaun seguru ba teknolojia dijitál, inklui dadus agregadu ne’ebé uza ba planeamentu no foti desizaun bazeada ba evidénsia.

4. Modernizasaun no Espansaun Infraestrutura Dijitál

Sentru Dadus Governu (Government Data Centre) ne’ebé eziste ona reprezenta patrimóniu importante ba armazenamentu no jestaun dadus governu nian. Atu responde ba nesesidade transformasaun dijitál no implementasaun AI, presiza avalia no kontinua moderniza no espanda kapasidade infraestrutura ne’e, inklui kapasidade prosesamentu, armazenamentu, rede, kontinuidade servisu no seguransa.

Investimentu iha infraestrutura dijitál tenke adota abordagem gradual no sustentável, tuir prioridade nasionál no disponibilidade rekursu, hodi permite implementasaun solusaun “Small AI” no aplikasaun dijitál sira ne’ebé bele lori benefísiu konkretu ba instituisaun públika no sidadaun sira.

5. Interoperabilidade Nasionál no Infraestrutura Públika Dijitál (Digital Public Infrastructure – DPI)

Dezenvolvimentu Infraestrutura Públika Dijitál (DPI) reprezenta fundamentu estratéjiku atu hametin interoperabilidade entre sistema prinsipál sira Governu nian, inklui liuhosi integrasaun no interoperabilidade ho plataforma “VERIFY”. Prioridade sira inklui Identidade Dijitál, plataforma troka dadus, no mekanizmu seguransa no konfiansa dijitál nu’udar komponente fundamentál ba ekosistema dijitál nasionál.

Implementasaun DPI bele promove padronizasaun, integrasaun no troka informasaun ne’ebé seguru, efisiente no tuir lei entre instituisaun públika sira. Abordajen ida-ne’e mós bele otimiza utilizasaun rekursu dijitál ne’ebé eziste ona, hamenus duplikasaun sistema no dadus, no hametin koordenasaun interinstitusionál.

Iha nivel polítika, DPI bele sai hanesan aliserse ba dezenvolvimentu governasaun dijitál integradu, hodi permite instituisaun sira fornese servisu públiku ne’ebé fasil asesu, fiável, seguru no orientadu ba nesesidade sidadaun no empreza sira. Ida-ne’e sei kontribui ba efisiénsia administrasaun públika, transparénsia no dezenvolvimentu ekosistema dijitál nasionál ne’ebé sustentável.

Integrasaun no Interoperabilidade entre Plataforma “VERIFY” no Identidade Dijitál: Promove integrasaun no dezenvolvimentu interface entre plataforma “VERIFY” no sistema Identidade Dijitál nasionál, atu fasilita verifikasaun identidade no validasaun kredensiál dijitál ho forma seguru, fiável no interoperável. Inisiativa ne’e bele hametin konfiansa dijitál, simplifika prosesu verifikasaun ba utilizadór no instituisaun públika sira, no apoia prestasaun servisu governu dijitál ne’ebé integradu. Implementasaun tenke garante protesaun dadus pesoál, seguransa informasaun, kontrolu asesu no konformidade ho kuadru legál no padraun tékniku relevante, hodi asegura katak plataforma “VERIFY” bele funsiona nu’udar komponente komplementár iha ekosistema DPI nasionál.

6. Área Potensiál Seluk ba Kooperasaun iha Futuru

Alende área prioridade sira ne’ebé temi ona, Timor-Leste no Banku Mundial bele kontinua esplora oportunidade kooperasaun iha futuru, tuir prioridade dezenvolvimentu nasionál, nesesidade instituisionál no disponibilidade rekursu. Kooperasaun ne’e bele inklui apoiu tékniku, dezenvolvimentu kapasidade, partilla koñesimentu no esperiénsia rejionál, no preparasaun inisiativa konjunta atu acelera transformasaun dijitál no promove dezenvolvimentu inkluzivu no sustentável iha Timor-Leste.

Le'e tan