Seoul, Korea 22 Outubru 2026 – Governu Timor-Leste, liuhosi Ministru Transportes no Komunikasaun. Miguel Marques Gonçalves Manetelu akompana husi Asesór Nelson Tou no Diretór Diresaun Dezenvolvimento Sistemas, Téknolojia no Inovasaun TIC TIMOR I.P, Justo Fernandes halo enkontru ho ekipa Banku Mundial ba rejiaun Ázia Oriental no Pasífiku (East Asia and Pacific – EAP) ne’eb;e lideradu husi Espesialista Senior ba Dezenvolvimentu Dijitál Jonathan Marskell foin lais ne’e iha Seoul Korea.
Pontu importante husi diskusaun ne’e foka liu kona-ba prioridade estratéjika sira iha área transformasaun dijitál, Intelijénsia Artifisiál (AI), seguransa siber no infraestrutura dijitál iha Timor-Leste. Enkontru ne’e mós aborda oportunidade kooperasaun atu hametin kapasidade institusionál, promove inovasaun dijitál no apoia dezenvolvimentu sustentável, inkluzivu no orientadu ba nesesidade nasionál.
1. Preparasaun Timor-Leste ba Prezidénsia ASEAN iha 2029
Preparasaun Timor-Leste ba Prezidénsia ASEAN iha 2029 reprezenta oportunidade estratéjika atu hametin pozisaun diplomátika no polítika nasionál iha rejiaun, inklui promove kooperasaun rejionál iha transformasaun dijitál no inovasaun teknolojia. Preparasaun ne’e presiza apoiu institusionál, kapasidade téknika no parseria estratéjika ho parseiru dezenvolvimentu sira, atu garante partisipasaun efetiva no kontribuisaun Timor-Leste ba agenda dijitál ASEAN.
2. Adopsaun no Implementasaun Intelijénsia Artifisiál liuhosi Aproximasaun “Small AI”
Iha kontestu Timor-Leste, aproximasaun “Small AI” bele sai hanesan opsaun estratéjika atu promove adopsaun no implementasaun AI ho forma gradual, prátika, sustentável no tuir nesesidade nasionál. Aproximasaun ne’e fó prioridade ba solusaun AI ne’ebé espesífika, asesível no orientada ba rezolve problema konkretu, ho konsiderasaun ba rekursu finanseiru, infraestrutura teknolojia no kapasidade rekursu umanu ne’ebé disponivel.
Área prioridade sira inklui:
• AI ba Servisu Públiku: Promove utilizasaun AI atu apoia automatizasaun prosesu administrativu, hadi’a atendimentu ba sidadaun, aumenta produtividade funsionáriu públiku no hasa’e efisiénsia no kualidade prestasaun servisu públiku.
• Dezenvolvimentu Modelu Lian Nasionál (National Language Model – NLM/LLM): Apoia dezenvolvimentu no treinamentu modelu AI ne’ebé komprende no prosesu Tetum no Portugés, nu’udar lian ofisiál, no mós lian lokál sira hanesan Fataluku, Mambai, Bunak, Kemak, Makasae no seluk tan. Inisiativa ne’e bele hametin inkluzaun dijitál, aumenta asesu ba informasaun no servisu dijitál, no promove literasia dijitál liuhosi utilizasaun lian ne’ebé sidadaun sira komprende no uza iha sira-nia moris loroloron.
3. Seguransa Siber no Soberania Dijitál
Seguransa siber sai hanesan prioridade estratéjika iha era transformasaun dijitál no dezenvolvimentu AI. Timor-Leste presiza kontinua hametin kuadru polítika, kapasidade institusionál no mekanizmu protesaun atu prevene no responde ba ameasa siber, proteje sistema informasaun governu nian, no garante konfidensialidade, integridade no disponibilidade dadus. Esforsu sira-ne’e importante atu hametin soberania dijitál, konfiansa públika no utilizasaun seguru ba teknolojia dijitál, inklui dadus agregadu ne’ebé uza ba planeamentu no foti desizaun bazeada ba evidénsia.
4. Modernizasaun no Espansaun Infraestrutura Dijitál
Sentru Dadus Governu (Government Data Centre) ne’ebé eziste ona reprezenta patrimóniu importante ba armazenamentu no jestaun dadus governu nian. Atu responde ba nesesidade transformasaun dijitál no implementasaun AI, presiza avalia no kontinua moderniza no espanda kapasidade infraestrutura ne’e, inklui kapasidade prosesamentu, armazenamentu, rede, kontinuidade servisu no seguransa.
Investimentu iha infraestrutura dijitál tenke adota abordagem gradual no sustentável, tuir prioridade nasionál no disponibilidade rekursu, hodi permite implementasaun solusaun “Small AI” no aplikasaun dijitál sira ne’ebé bele lori benefísiu konkretu ba instituisaun públika no sidadaun sira.
5. Interoperabilidade Nasionál no Infraestrutura Públika Dijitál (Digital Public Infrastructure – DPI)
Dezenvolvimentu Infraestrutura Públika Dijitál (DPI) reprezenta fundamentu estratéjiku atu hametin interoperabilidade entre sistema prinsipál sira Governu nian, inklui liuhosi integrasaun no interoperabilidade ho plataforma “VERIFY”. Prioridade sira inklui Identidade Dijitál, plataforma troka dadus, no mekanizmu seguransa no konfiansa dijitál nu’udar komponente fundamentál ba ekosistema dijitál nasionál.
Implementasaun DPI bele promove padronizasaun, integrasaun no troka informasaun ne’ebé seguru, efisiente no tuir lei entre instituisaun públika sira. Abordajen ida-ne’e mós bele otimiza utilizasaun rekursu dijitál ne’ebé eziste ona, hamenus duplikasaun sistema no dadus, no hametin koordenasaun interinstitusionál.
Iha nivel polítika, DPI bele sai hanesan aliserse ba dezenvolvimentu governasaun dijitál integradu, hodi permite instituisaun sira fornese servisu públiku ne’ebé fasil asesu, fiável, seguru no orientadu ba nesesidade sidadaun no empreza sira. Ida-ne’e sei kontribui ba efisiénsia administrasaun públika, transparénsia no dezenvolvimentu ekosistema dijitál nasionál ne’ebé sustentável.
Integrasaun no Interoperabilidade entre Plataforma “VERIFY” no Identidade Dijitál: Promove integrasaun no dezenvolvimentu interface entre plataforma “VERIFY” no sistema Identidade Dijitál nasionál, atu fasilita verifikasaun identidade no validasaun kredensiál dijitál ho forma seguru, fiável no interoperável. Inisiativa ne’e bele hametin konfiansa dijitál, simplifika prosesu verifikasaun ba utilizadór no instituisaun públika sira, no apoia prestasaun servisu governu dijitál ne’ebé integradu. Implementasaun tenke garante protesaun dadus pesoál, seguransa informasaun, kontrolu asesu no konformidade ho kuadru legál no padraun tékniku relevante, hodi asegura katak plataforma “VERIFY” bele funsiona nu’udar komponente komplementár iha ekosistema DPI nasionál.
6. Área Potensiál Seluk ba Kooperasaun iha Futuru
Alende área prioridade sira ne’ebé temi ona, Timor-Leste no Banku Mundial bele kontinua esplora oportunidade kooperasaun iha futuru, tuir prioridade dezenvolvimentu nasionál, nesesidade instituisionál no disponibilidade rekursu. Kooperasaun ne’e bele inklui apoiu tékniku, dezenvolvimentu kapasidade, partilla koñesimentu no esperiénsia rejionál, no preparasaun inisiativa konjunta atu acelera transformasaun dijitál no promove dezenvolvimentu inkluzivu no sustentável iha Timor-Leste.