(TT)
Oe-Cusse – Ministru Transportes no Komunikasaun, Eng. Miguel Marques Gonçalves, akompaña husi Prezidente ANATL, Romualdo António Soares da Silva, no Diretór Infraestrutura Aeroportuária, Armando da Silva, halo enkontru ho Prezidente Autoridade RAEOA, Regio da Cruz Salu, iha sala enkontru Aeroportu Internasionál Rota do Sândalo, Oe-Cusse.
Enkontru ne’e ho objetivu atu diskute asuntu importante sira hanesan, prosesu sertifikasaun Aeroportu Internasionál Rota do Sândalo no kooperasaun entre ANATL ho RAEOA kona-ba jestaun no operasaun aeroportu nian.
Liuhosi enkontru ne’e, atu hametin koordenasaun no kolaborasaun institusionál hodi apoia prosesu sertifikasaun, no asegura katak jestaun aeroportu lao ho di’ak, tuir padraun no rekizitu aviasaun sivil, atu kontribui ba hadi’a konektividade aérea no dezenvolvimentu iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno.
Ministériu Transportes no Komunikasaun (MTK) kontinua komprometidu atu hametin kooperasaun ho instituisaun relevante sira hodi dezenvolve setór transportes no aviasaun sivil iha Timor-Leste.
“Prosesu sertifikasaun Aeroportu Internasionál Rota do Sândalo, Oe-Cusse, la’ós de’it envolve kestaun téknika, maibé mós kestaun polítika ne’ebé liga ho espasu aéreu no negosiasaun fronteira terrestre no tasi entre Timor-Leste ho Indonézia. Tanba ne’e, prosesu sertifikasaun sei kontinua iha negosiasaun ho Governu Indonézia, no to’o agora seidauk iha desizaun definitiva kona-ba bainhira mak aeroportu ne’e sei hetan sertifikasaun”dehan Ministru Manetelu.
Governante nemos sublina kona-ba administrasaun ba aeroportu nia, ho lei sira ne’ebé mak iha, dekretu lei, oinsa maka ANATL atu koopera ho autoridade RAEOA oinsa mak ba oin atu jere aeroportu ne’e, maibé atu jera aeroportu ida ne’e, ANATL mós hare ba lei, maibé iha lei seluk mós fó kompetensia ba autoirdade RAEOA.
Ministru Manetelu informa bazeia ba diskusaun tékniku entre ANATL ho Fundu Espesial Dezenvolmentu (FED), kontinua halo diskusaun.
“PA RAEOA ho ha’u orienta ona ba sira, diskusaun tenki lao, para fó rekomendasaun ba dokumentus ne’ebé ha’u sei asina ho ministru Estatal interorganika ho operasaun aeroportu nia, ne’ebé husi neba mak sei define Semak halo saida” afirma Ministru Manetelu.
Ministru Manetelu hatete Aeroportu Internasionál Dili nia apron iha kapasidade limitadu atu akomoda aviaun barak iha tempu hanesan, liuliu bainhira xefe Estadu no xefe Governu husi nasaun ASEAN no nasaun seluk mai partisipa iha simeira ASEAN 2029. Bainhira Timor-Leste lidera ASEAN iha 2029, importante atu asegura katak aeroportu sira iha Dili, Baukau, Suai no Rota do Sândalo, Oe-Cusse, hetan sertifikasaun ho nune’e aviaun husi delegasaun sira bele aterra iha aeroprotu ne’ebé mensiona.
Preparasaun ne’e sei ajuda garante katak Timor-Leste iha kapasidade no infraestrutura adekuada atu simu lider sira durante simeira ASEAN 2029 iha Timor-Leste.
PA RAEOA, Régio da Cruz Salu ba jornalista sira hatete, Prosesu sertifikasaun aeroportu la’ós de’it envolve asuntu tékniku, maibé mós aspetu polítiku ne’ebé presiza aprovasaun husi governu. Tanba ne’e, prosesu tenki lao tuir prosedimentu no orientasaun ne’ebé estabelese ona. autoridade RAEOA iha responsabilidade atu kontinua superviziona no asegura funsionamentu aeroportu nian, enkuantu prosedimentu operasionál no jestaun tenki hala’o tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.
Alende deskuti kona-ba prosesu sertifikasaun aeroportu internasional rota do sandalo, iha biban nemos Ministru Manetelu hatete iha mós preokupasaun balu husi diretór planeamentu PA RAEOA ligadu ba portu mahata, ho nune'e Ministru Manetelu esplika governu halo ona aprosimasaun ho JICA atu alarga tan portu mahata metro atus ida.
“Ohin kestaun nebe mosu hanoin katak iha posibilidade ka lae tanba sasan mai husi Indonesia too tiha Dili mak sei mai fali oecusse, Diskusaun foka ba posibilidade atu dezenvolve Portu Mahata, Oe-Cusse, sai portu karga. Se projetu espansaun portu nian ho alargamentu metru 100 hala’o duni, iha kurtu prazu no médiu, portu ne’e bele uza hanesan portu multifunsaun ba karga, pasajeiru no atividade peska. Abordajen ne’e sei permite Timor-Leste aproveita rekursu no infraestrutura ne’ebé iha ona, hodi hadi’a servisu transporte marítimu, fasilita movimentasaun sasán no apoia atividade ekonómika iha Oe-kusse”dehan Ministru Manetelu.
Iha setór telekomunikasaun, diskute mós planu atu asina kontratu konstrusaun torre telekomunikasaun rua iha Dili, ida atu fasilita konektividade ba Atauro no ida ba Oe-Cusse, hodi hadi’a asesu internet ba komunidade sira. Aleinde ne’e, Kabu Timor-Leste, empreza públika, kontinua halo diskusaun ho Indonézia kona-ba planu dezenvolvimentu infraestrutura telekomunikasaun, atu hametin konektividade no hadi’a asesu komunikasaun iha Timor-Leste.
Média MTK
*****
(PT)
*Ministro Manetelu realiza encontro com o Presidente da Autoridade da RAEOA para discutir a certificação e a gestão do Aeroporto Internacional Rota do Sândalo, em Oecusse*
*Oecusse* – O Ministro dos Transportes e Comunicações, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, acompanhado pelo Presidente da ANATL, Romualdo António Soares da Silva, e pelo Diretor de Infraestruturas Aeroportuárias, Armando da Silva, realizou um encontro com o Presidente da Autoridade da Região Administrativa Especial de Oecusse-Ambeno (RAEOA), Régio da Cruz Salu, na sala de reuniões do Aeroporto Internacional Rota do Sândalo, em Oecusse.
O encontro teve como objetivo discutir questões importantes, nomeadamente o processo de certificação do Aeroporto Internacional Rota do Sândalo e a cooperação entre a ANATL e a RAEOA no âmbito da gestão e operação do aeroporto.
Através deste encontro, pretendeu-se reforçar a coordenação e a colaboração institucional, de modo a apoiar o processo de certificação e assegurar que a gestão aeroportuária decorra de forma adequada, em conformidade com as normas e os requisitos da aviação civil, contribuindo assim para a melhoria da conectividade aérea e para o desenvolvimento da Região Administrativa Especial de Oecusse-Ambeno.
O Ministério dos Transportes e Comunicações (MTK) reafirma o seu compromisso de continuar a fortalecer a cooperação com as instituições relevantes, com vista ao desenvolvimento do setor dos transportes e da aviação civil em Timor-Leste.
“O processo de certificação do Aeroporto Internacional Rota do Sândalo, em Oecusse, não envolve apenas questões técnicas, mas também questões políticas relacionadas com o espaço aéreo e as negociações sobre as fronteiras terrestres e marítimas entre Timor-Leste e a Indonésia. Por essa razão, o processo de certificação continuará a depender das negociações com o Governo da Indonésia, não existindo, até ao momento, uma decisão definitiva sobre quando o aeroporto poderá obter a certificação”, afirmou o Ministro Manetelu.
O governante sublinhou igualmente a importância da administração e gestão do aeroporto, tendo em conta o enquadramento legal em vigor, nomeadamente os decretos-leis e as competências atribuídas às diferentes instituições. Destacou a necessidade de definir claramente os mecanismos de cooperação entre a ANATL e a Autoridade da RAEOA, considerando que a ANATL tem competências legais na gestão aeroportuária, enquanto a legislação também atribui responsabilidades específicas à Autoridade da RAEOA.
O Ministro Manetelu informou ainda que, com base nas discussões técnicas entre a ANATL e o Fundo Especial de Desenvolvimento (FED), os trabalhos e as consultas sobre esta matéria continuam em curso.
“O Presidente da Autoridade da RAEOA e eu já orientámos as respetivas equipas para que as discussões prossigam, com vista à apresentação de recomendações sobre os documentos que irei assinar conjuntamente com o Ministro da Administração Estatal, no âmbito da coordenação interinstitucional e da operação aeroportuária. Esses documentos deverão definir claramente as responsabilidades e as competências de cada entidade”, afirmou o Ministro Manetelu.
O Ministro Manetelu salientou também que a placa de estacionamento de aeronaves (apron) do Aeroporto Internacional Presidente Nicolau Lobato, em Díli, tem capacidade limitada para acomodar um elevado número de aeronaves em simultâneo, sobretudo durante a chegada dos Chefes de Estado e de Governo dos países da ASEAN e de outras nações que participarão na Cimeira da ASEAN de 2029.
Neste contexto, quando Timor-Leste assumir a presidência da ASEAN em 2029, será fundamental garantir que os aeroportos de Díli, Baucau, Suai e Rota do Sândalo, em Oecusse, estejam devidamente certificados, permitindo que as aeronaves das delegações oficiais possam aterrar nos aeroportos acima referidos.
Esta preparação contribuirá para assegurar que Timor-Leste disponha da capacidade operacional e das infraestruturas adequadas para receber os líderes internacionais durante a Cimeira da ASEAN de 2029.
Por sua vez, o Presidente da Autoridade da RAEOA, Régio da Cruz Salu, afirmou aos jornalistas que o processo de certificação aeroportuária não envolve apenas questões técnicas, mas também aspetos políticos que exigem a aprovação do Governo. Por isso, o processo deve decorrer em conformidade com os procedimentos e as orientações estabelecidas.
Acrescentou que a Autoridade da RAEOA tem a responsabilidade de continuar a supervisionar e assegurar o funcionamento do aeroporto, enquanto os procedimentos operacionais e a gestão devem ser conduzidos de acordo com a legislação e os regulamentos em vigor.
Além da discussão sobre o processo de certificação do Aeroporto Internacional Rota do Sândalo, o Ministro Manetelu abordou também algumas preocupações apresentadas pelo Diretor de Planeamento da Autoridade da RAEOA relativamente ao Porto de Mahata.
Sobre esta matéria, o Ministro explicou que o Governo já iniciou contactos com a Agência Japonesa de Cooperação Internacional (JICA), com vista à expansão do Porto de Mahata, incluindo o seu alargamento em mais 100 metros.
“A questão que hoje se coloca é saber se existe a possibilidade de as mercadorias provenientes da Indonésia, que atualmente chegam a Díli, poderem ser encaminhadas diretamente para Oecusse. A discussão centrou-se na possibilidade de desenvolver o Porto de Mahata, em Oecusse, para funcionar como porto de carga.
Caso o projeto de expansão do porto, com um alargamento de 100 metros, venha a ser concretizado, a curto e médio prazo, esta infraestrutura poderá funcionar como um porto multifuncional, destinado ao transporte de mercadorias, passageiros e atividades de pesca.
Esta abordagem permitirá a Timor-Leste aproveitar melhor os recursos e as infraestruturas existentes, melhorar os serviços de transporte marítimo, facilitar a circulação de mercadorias e apoiar as atividades económicas em Oecusse”, afirmou o Ministro Manetelu.
No setor das telecomunicações, foram igualmente discutidos os planos para a assinatura de contratos destinados à construção de duas torres de telecomunicações em Díli: uma para facilitar a conectividade com a ilha de Ataúro e outra para Oecusse, com o objetivo de melhorar o acesso à Internet para as comunidades.
Além disso, a Cabo Timor-Leste, empresa pública, continua a desenvolver discussões com a Indonésia sobre os planos de desenvolvimento de infraestruturas de telecomunicações, com vista ao reforço da conectividade e à melhoria do acesso aos serviços de comunicação em Timor-Leste.
******
(ENG)
*Minister Manetelu Meets with the President of the RAEOA Authority to Discuss the Certification and Management of Rota do Sândalo International Airport in Oecusse*
*Oecusse* – The Minister of Transport and Communications, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, accompanied by the President of ANATL, Romualdo António Soares da Silva, and the Director of Airport Infrastructure, Armando da Silva, held a meeting with the President of the Special Administrative Region of Oecusse-Ambeno (RAEOA), Régio da Cruz Salu, at the meeting room of Rota do Sândalo International Airport in Oecusse.
The meeting aimed to discuss key matters, particularly the certification process of Rota do Sândalo International Airport and cooperation between ANATL and RAEOA concerning the airport's management and operations.
Through this meeting, the parties sought to strengthen institutional coordination and collaboration to support the certification process and ensure that airport management is conducted effectively and in compliance with civil aviation standards and requirements, thereby contributing to improved air connectivity and development in the Special Administrative Region of Oecusse-Ambeno.
The Ministry of Transport and Communications (MTK) remains committed to strengthening cooperation with relevant institutions to further develop the transport and civil aviation sectors in Timor-Leste.
“The certification process of Rota do Sândalo International Airport in Oecusse involves not only technical matters but also political considerations related to airspace and negotiations concerning the land and maritime borders between Timor-Leste and Indonesia. Therefore, the certification process will continue to depend on negotiations with the Government of Indonesia. To date, no definitive decision has been reached regarding when the airport will obtain its certification,” Minister Manetelu stated.
The Minister also highlighted the importance of airport administration and management within the existing legal framework, including the relevant decree-laws and the respective institutional mandates. He emphasized the need to clearly establish the cooperation mechanisms between ANATL and the RAEOA Authority, considering that ANATL has legal responsibilities in airport management, while other legislation also grants specific responsibilities to the RAEOA Authority.
Minister Manetelu further explained that, based on the technical discussions between ANATL and the Special Development Fund (FED), consultations and discussions on this matter are ongoing.
“The President of the RAEOA Authority and I have already instructed our respective teams to continue the discussions and provide recommendations on the documents that I will sign jointly with the Minister of State Administration, concerning interinstitutional coordination and airport operations. These documents will clearly define the responsibilities and competencies of each institution,” Minister Manetelu affirmed.
Minister Manetelu also pointed out that the aircraft apron at Presidente Nicolau Lobato International Airport in Dili has limited capacity to accommodate a large number of aircraft simultaneously, particularly when Heads of State and Government from ASEAN member countries and other nations arrive to participate in the 2029 ASEAN Summit.
In this regard, as Timor-Leste prepares to assume the ASEAN Chairmanship in 2029, it will be essential to ensure that the airports in Dili, Baucau, Suai and Rota do Sândalo in Oecusse obtain the necessary certification, allowing aircraft carrying official delegations to land at these airports.
These preparations will help ensure that Timor-Leste has the appropriate operational capacity and infrastructure to welcome international leaders during the 2029 ASEAN Summit.
Meanwhile, the President of the RAEOA Authority, Régio da Cruz Salu, told journalists that the airport certification process involves not only technical matters but also political aspects requiring Government approval. Therefore, the process must proceed in accordance with established procedures and guidelines.
He further emphasized that the RAEOA Authority is responsible for continuing to supervise and ensure the airport's functioning, while operational procedures and management must be carried out in accordance with the applicable laws and regulations.
In addition to discussing the certification process of Rota do Sândalo International Airport, Minister Manetelu also addressed several concerns raised by the Director of Planning of the RAEOA Authority regarding Mahata Port.
On this matter, the Minister explained that the Government has already initiated consultations with the Japan International Cooperation Agency (JICA) regarding the expansion of Mahata Port, including a proposed extension of an additional 100 metres.
“The question raised today is whether there is a possibility of transporting goods originating from Indonesia directly to Oecusse, rather than having them first arrive in Dili before being transported back to Oecusse. The discussion focused on the possibility of developing Mahata Port in Oecusse into a cargo port.
If the port expansion project, involving an additional 100 metres, is implemented, this infrastructure could, in the short and medium term, serve as a multifunctional port for cargo transportation, passengers and fishing activities.
This approach would enable Timor-Leste to make better use of its existing resources and infrastructure, improve maritime transport services, facilitate the movement of goods and support economic activities in Oecusse,” Minister Manetelu stated.
In the telecommunications sector, the meeting also discussed plans to sign construction contracts for two telecommunications towers in Dili: one intended to facilitate connectivity with Atauro Island and the other to improve connectivity with Oecusse, thereby expanding Internet access for local communities.
Furthermore, Cabo Timor-Leste, a public enterprise, continues discussions with Indonesia regarding plans for the development of telecommunications infrastructure, with the aim of strengthening connectivity and improving access to communication services throughout Timor-Leste
(Média MTK)

Kona-ba Ministru Transporte no Komunikasaun, Miguel Marques Gonçalves Manetelu
Miguel Marques Gonçalves Manetelu, moris iha loron 5 fulan Maiu tinan 1969 iha Maliana, Munisípiu Bobonaro. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, hahú nia eskola Primária to’o pre-sekundária iha Maliana, hahu husi tinan 1977 to’o 1985. Husi tinan 1985 to’o tinan 1988, kontinua eskola Sekundária, iha SMA 1 Negeri Dili. Hafoin remata eskola Sekundaria iha Dili, kontinua ba eskola ensinu superior no hetan lisensiatura iha Engenaria Elétrika husi Udayana – Bali, Indonesia.
Iha Indonesia, Manetelu halo parte ba Movimentu Rezisténcia Nasional Estudantes Timor-Leste (RENETIL), desde organizasaun movimentu ne’e hahú. Iha tinan 2000, Manetelu Eleitu nu'udar Sekretáriu Jerál RENETIL, troka Fernando La-Sama de Araujo (Matebian), no okupa kargu Sekretariu Jeral RENETIL nian to’o tinan 2004.
Hahú husi 8 Agostu 2007, Manetelu simu kna'ar nu'udar Sekretáriu Estadu Juventude no Desportu. Mosu Remodelasaun Governasaun iha 2015, Manetelu simu fali kna'ar nu'udar Vise Ministru Solidariedade Sosial hahu husi loron 16 Fevereiru to’o termina mandatu iha loron 15 Setembru 2017.
Iha loron 1 fulan Jullu 2024, simu hikas knaar nudar Ministru Tranportes no Komunikasoens husi IX Governu Konstitusional to’o ohin loron.
Nu'udar Ativista, Manetelu dedika nia vida labarik no Joven nian ba luta libertasaun nasional iha rai laran no iha Indonézia, liu husi atividade Klandestina no Movimentu Estudantil nian. Nudar Polítiku, Manetelu halo parte ba Partidu Congresso Nacional de Reconstrução de Timor-Leste (CNRT) no husi ne’e, mak okupa kargu Públiku oin-oin, nudar Sekretáriu Estadu, Vise Ministru no Ministru husi IV Governu, V Governu, VI Governu ni IX Governu Konstitusional.
Iha Esperiensia Profesional, alende sai nu'udar Membru Governu, Manetelu mos nu'udar dosentes iha departementu Engineria nian husi Universidade Nasional Timor-Lorosa’e husi tinan 2001 to’o 2004. Entre tinan 2023 to’o 2007, nudar Asesór no koordenadór iha Presidênsia Repúblika hodi lidera no koordena ekipa Diálogo Nasional no Sekretáriu Ezekutivu ba Komisaun ba Asuntu Kuadros Rezisténcia. Entre tinan 2018 to’o 2020, Nu'udar Asesór ba Asuntu Juventude no Desportu iha Ministériu Edukasaun Juventude no Desportu.
Iha esperiensia organizasaun publikas no Privadus, alende organizasaun Rezistensia nian, Manetelu mós sai nu'udar Editór Jornal Vox Populi (atividade Imprensa durante períudu kampanha ba REFERENDUM) iha tinan 1999. Entre tinan 1999 to’o 2002, nu'udar Xefe Departementu Planeamentu iha Prezidium Juventude Loriku Aswain (PJLA) ne’ebe ikus mai transforma sai Konselho Nacional da Juventude de Timor-Leste (CNJTL). Sai Sekretario Jerl RENETIL husi tinan 2000 to’o 2004. Nudar fundador CNJTL, ikus mai eleitu sai Prezidente CNJTL iha primeiru kongressu transformasaun PJLA ba CNJTL nian husi tinan 2002 to’o 2007. Sai nu'udar Prezidente ba Confederação do Desporto de Timor-Leste (CDTL) husi tinan 2010 to’o 2011 no hahu husi tinan 2016 to’o ohin loron, nudar Prezidente Federação Shorinji-KEMPO Timor-Leste.
Ikus mai, tamba envolvimentu iha organizasaun rezisténsia nian, mak estadu atribui medalla ordem Nicolau Lobato, Grau II ba Manetelu, nu'udar rekoñesimentu ida ba nia partisipasaun iha prosesu luta ba libertasaun nasional.
Kompeténsia Ministru Tranportes no Komunikasoens
Ministru Transportes no Komunikasoens mak responsável ba konsesaun, ezekusaun, koordenasaun no avaliasaun polítika, ne'ebé define no aprova ona husi Konsellu Ministrus, ba área transportes no Komunikasoins.
Ministru Transportes no Komunikasoens mak iha kompeténsia atu propoin no ezekuta liña polítika Ministériu nian iha área transportes no Komunikasoens; formula, dezenvolve no asegura implementasaun no ezekusaun ba kuadru legál no reguladór setór transportes no Komunikasoens nian;
dezenvolve no regula atividade transportes no Komunikasoens nian, nune'e mós otimiza meiu komunikasaun; asegura koordenasaun setór transportes no estimula komplementaridade entre ninia modu oioin, nune'e mós sira-nia kompetitividade, atubele hadi'a satisfasaun utente sira nian; promove jestaun, nune'e mós adosaun normas téknikas no regulamentasaun kona-ba uzu públiku servisu komunikasaun nian; garante prestasaun servisu públiku telekomunikasaun nian no utilizasaun espasu rádiuelétriku, liuhusi emprezas públikas ka konsesaun prestasaun servisu públiku nian ba entidade privadu sira; mantein no dezenvolve sistema informasaun no supervizaun meteorolójiku no seismolójiku nasionál, inklui konstrusaun no manutensaun ninia infraestruturas; promove no koordena investigasaun sientífika no dezenvolvimentu teknolójiku iha área transportes terrestres, aéreus no marítimu ho karáter sivíl; estabelese mekanizmu kolaborasaun no koordenasaun ho órgaun Governu sira seluk ne'ebé iha responsabilidade ba áreas relevantes.
Servisu no organizmu hirak tuirmai Ministru Transportes no Komunikasoens maka sei tutela: Administrasaun Portu Timor-Leste (APORTIL, sigla iha lian portugés), Administrasaun Aeroportu no Navigasaun Aérea Timor-Leste, E.P. (ANATL E.P. sigla iha lian portugés), Autoridade Aviasaun Sivíl Timor-Leste (AACTL, sigla iha lian portugés), Autoridade Nasionál Komunikasaun (ANC, sigla iha lian portugés) no Ajénsia Teknolojia Informasaun no Komunikasaun, I.P. - TIC TIMOR
Under Construction
| Titulu | Data Publika | Data Taka | Asaun |
|---|---|---|---|
| No Data | |||

| Titulu | Data Publika | Asaun |
|---|---|---|
| Despaxu kona-ba Adjudikasaun Kontratu ba Fornesimentu no Konstrusaun Sistema Foun ba Kontrolu Tráfiku iha Área Munisípiu Díli – SSS217MTC-2026.pdf | 01 Oct 2026, 00:00 | Download |
| Despacho No 347/IX-GOV/MTC/IV/2026 | 22 Jul 2026, 00:00 | Download |
| Despacho no 150/IX-GOV/MTC/III/2026 | 26 Mar 2026, 00:00 | Download |
| Despacho No 445/IX-GOV/GMTC/X/2025 | 10 Nov 2025, 00:00 | Download |
| Despacho No 096/IX-GOV/MTC/IV/2025 | 07 Apr 2025, 00:00 | Download |
| Ato administrativo que (1) Aprova o procedimento nos exatos termos em que está formulado, quanto a fac | 10 Oct 2024, 00:00 | Download |

Dadus seidauk iha!

| Titulu | Data Publika | Asaun |
|---|---|---|
| No Data | ||

Dadus seidauk iha!

Dadus seidauk iha!
Notísia
Notísia foun sira
Ministru Manetelu Halo Enkontru Ho PA RAEOA Hodi Diskute Sertifikasaun No Jestaun Aeroportu Internasionál Rota do Sândalo Oecusse

Sekretáriu-Jerál ASEAN no Delegasaun Timor-Leste hala'o enkontru hodi troka hanoin no diskute kona-ba progresu integrasaun Timor-Leste nian iha ASEAN.
(TT)
Sekretáriu-Jerál ASEAN no Delegasaun Timor-Leste hala'o enkontru hodi troka hanoin no diskute kona-ba progresu integrasaun Timor-Leste nian iha ASEAN.
Jakarta, Indonézia 2 Novembru 2026 – Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente, Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay, ho delegasaun altu nível Timor-Leste nian hala'o viájen servisu no enkontru ofisiál ho Sekretáriu-Jerál ASEAN, Dr. Kao Kim Hourn, iha Sede Sekretariadu ASEAN, Jakarta, Indonézia.
Delegasaun ne’ebé akompaña Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente, Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay kompostu husi, Ministru Transporte no Komunikasaun, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, Ministru Interiór, Francisco Guterres, Vise Ministru Komérsiu no Industria, Augosto Junior, Prezidente CCLN, Riak Leman, no Embaixadór Repúblika Demokratika Timor-Leste nian ba Jakarta, Indonézia.
Enkontru ho Sekretáriu-Jerál ASEAN ho objetivu refleta kompromisu husi Governu Timor-Leste nian hodi: Aselera Prosesu Aderesaun Plenu, Hamutuk ho ASEAN hodi kompleta roodmap/matadalan sira ba adesaun tomak nian. Liuhosi Koorporasaun Rejionál, Haforti kooperasaun iha konseptu ekonomia, transporte, komunikasaun, no seguransa internu rejionál.
Timor-Leste prontu atu fahe no simu matadalan husi estrutura ASEAN nian hodi sai membru ho direitu tomak.
marka momentu inportante ida ba relasaun diplomátika no integrasaun Timor-Leste nian iha rejiaun Sudeste Asiatiku.
Vise Primeiru-Ministru atualizasaun progresu tinan dahuluk nian dezde Timor-Leste sai membru plenu ASEAN iha 26 Outubru 2026.
Parte rua diskute esforsu kontinua husi Timor-Leste atu kompleta prosesu adezaun ba Akordu Ekonómiku ASEAN (AEAs), no oportunidade sira atu hametin kooperasaun no apoiu hodi implementa kompromisu sira-ne'e ho efetivu.
Aprezentasaun foka liu ba preparasaun no prontidaun Timor-Leste nian iha setór institusionál, ekonómika, infraestrutura, seguransa, no diplomátika hodi prepara an antesipa bainhira prezide ASEAN iha 2029.
*********
(PT)
Secretário-Geral da ASEAN e Delegação de Timor-Leste realizam encontro para trocar impressões e discutir os progressos da integração de Timor-Leste na ASEAN*
*Jacarta, Indonésia, 2 de novembro de 2026* – O Vice-Primeiro-Ministro, Ministro Coordenador dos Assuntos Económicos e Ministro do Turismo e Ambiente, Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay, acompanhado por uma delegação de alto nível de Timor-Leste, realizou uma visita de trabalho e um encontro oficial com o Secretário-Geral da ASEAN, Dr. Kao Kim Hourn, na sede do Secretariado da ASEAN, em Jacarta, Indonésia.
A delegação que acompanhou o Vice-Primeiro-Ministro foi constituída pelo Ministro dos Transportes e Comunicações, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu; pelo Ministro do Interior, Francisco Guterres; pelo Vice-Ministro do Comércio e Indústria, Augosto Junior; pelo Presidente do Conselho de Coordenação Nacional (CCLN), Riak Leman; e pelo Embaixador da República Democrática de Timor-Leste na Indonésia, com sede em Jacarta.
O encontro com o Secretário-Geral da ASEAN teve como objetivo refletir sobre o compromisso do Governo de Timor-Leste em acelerar o processo de adesão plena e trabalhar em estreita colaboração com a ASEAN para concluir os respetivos roteiros e orientações necessários à plena integração.
No âmbito da cooperação regional, foram também abordadas formas de reforçar a colaboração nas áreas da economia, transportes, comunicações e segurança interna regional.
Timor-Leste reafirmou a sua disponibilidade para partilhar experiências e acolher as orientações das estruturas da ASEAN, com vista a consolidar a sua participação como membro de pleno direito da organização.
Este encontro representa um momento importante para as relações diplomáticas e para o processo de integração de Timor-Leste na região do Sudeste Asiático.
Durante o encontro, o Vice-Primeiro-Ministro apresentou uma atualização sobre os progressos alcançados no primeiro ano desde que Timor-Leste se tornou membro de pleno direito da ASEAN, em 26 de outubro de 2026.
As duas partes discutiram os esforços contínuos de Timor-Leste para concluir o processo de adesão aos Acordos Económicos da ASEAN (AEAs), bem como as oportunidades para reforçar a cooperação e o apoio necessários à implementação eficaz dos respetivos compromissos.
A apresentação centrou-se igualmente nos preparativos e no nível de prontidão de Timor-Leste nos setores institucional, económico, das infraestruturas, da segurança e diplomático, tendo em vista a preparação antecipada para assumir a Presidência da ASEAN em 2029.
******
(ENG)
*ASEAN Secretary-General and Timor-Leste Delegation Hold Meeting to Exchange Views and Discuss Progress in Timor-Leste’s ASEAN Integration*
*Jakarta, Indonesia, 2 November 2026* – The Deputy Prime Minister, Coordinating Minister for Economic Affairs and Minister of Tourism and Environment, Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay, accompanied by a high-level delegation from Timor-Leste, conducted a working visit and held an official meeting with the Secretary-General of ASEAN, Dr. Kao Kim Hourn, at the ASEAN Secretariat Headquarters in Jakarta, Indonesia.
The delegation accompanying the Deputy Prime Minister comprised the Minister of Transport and Communications, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu; the Minister of the Interior, Francisco Guterres; the Vice-Minister of Commerce and Industry, Augosto Junior; the President of the National Coordination Council (CCLN), Riak Leman; and the Ambassador of the Democratic Republic of Timor-Leste to Indonesia, based in Jakarta.
The meeting with the ASEAN Secretary-General aimed to reaffirm the Government of Timor-Leste’s commitment to accelerating the full accession process and working closely with ASEAN to complete the respective roadmaps and guidelines required for full integration.
Within the framework of regional cooperation, the discussions also addressed ways to strengthen collaboration in the areas of economics, transport, communications and regional internal security.
Timor-Leste reaffirmed its readiness to share experiences and receive guidance from ASEAN institutions and structures, with the aim of consolidating its participation as a full-fledged member of the organisation.
This meeting marked an important moment for Timor-Leste’s diplomatic relations and its integration into the Southeast Asian region.
During the meeting, the Deputy Prime Minister provided an update on the progress achieved during the first year since Timor-Leste became a full member of ASEAN on 26 October 2026.
Both sides discussed Timor-Leste’s continued efforts to complete its accession process to the ASEAN Economic Agreements (AEAs), as well as opportunities to strengthen cooperation and support for the effective implementation of these commitments.
The presentation also focused on Timor-Leste’s preparations and readiness across the institutional, economic, infrastructure, security and diplomatic sectors, with a view to making early preparations for assuming the ASEAN Chairmanship in 2029.
********

Prezidente, J. Ramos-Horta, deklara TL-Indonézia susesu transforma pasadu difísil sai modelu globál hodi kontinua hametin relasaun di'ak, amizade, no kooperasaun rejionál.
Dili, 30 Outubru 2026 – Ministru Transportes no Komunikasaun, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu akompaña Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta hamutuk ho diplomata no ofisiál sira husi Embaixada Indonézia iha Dili, marka prezensa iha resepsaun diplomatiku iha ambitu hodi selebra Aniversáriu Independénsia Repúblika Indonézia nian ba dala-81 iha Faról Dili.
Iha resepsaun ne’e marka mós prezensa husi Ministru Interior, Francisco Guterres, Vise Minsitru Asuntu ASEAN, Milena Rangel, no Prokurador Jeral Republika (PJR), Nelson de Carvalho.
Iha selebrasaun ne'e, Xefe Estadu akompaña husi Enkaregadu Négosiu (Chargé d'Affaires) Embaixada Indonézia nian, Raden Sakunto Paksi, hamutuk ho korpu diplomátiku no komunidade indonézia ne'ebé hela iha Timor-Leste.
Prezensa Xefe Estadu Timor-Leste nian iha selebrasaun ne'e sai hanesan jestu diplomátiku ne'ebé hodi hametin liu tan relasaun ne’ebé metin, respeitu mútua, no amizade bilaterál ne'ebé forte entre Timor-Leste no Indonézia hanesan nasaun viziñu.
Prezidente Ramos-Horta destaka transformasaun estraordinária ne'ebé akontese iha relasaun bilaterál entre Timor-Leste no Indonézia. Husi pasadu ida ne'ebé difísil no ho desafiu bo'ot, nasaun viziñu rua ne'e susesu hodi dezenvolve relasaun ne'e sai modelu globál ba parseria, respeitu mutuál, no kooperasaun regionál ne'ebé metin.
*******
(PT)
*Presidente J. Ramos-Horta destaca o sucesso da transformação das relações entre Timor-Leste e Indonésia, de um passado difícil para um modelo global de amizade e cooperação regional*
*Díli, 31 de outubro de 2026* – O Ministro dos Transportes e Comunicações, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, acompanhou o Presidente da República, José Ramos-Horta, numa receção diplomática organizada para celebrar o 81.º aniversário da Independência da República da Indonésia, realizada no Farol de Díli, juntamente com diplomatas e representantes oficiais da Embaixada da Indonésia em Díli.
A receção contou igualmente com a presença do Ministro do Interior, Francisco Guterres; da Vice-Ministra dos Assuntos da ASEAN, Milena Rangel; e do Procurador-Geral da República (PGR), Nelson de Carvalho.
Na ocasião, o Chefe de Estado esteve acompanhado pelo Encarregado de Negócios da Embaixada da Indonésia, Raden Sakunto Paksi, juntamente com membros do corpo diplomático e representantes da comunidade indonésia residente em Timor-Leste.
A presença do Chefe de Estado de Timor-Leste nesta celebração constituiu um gesto diplomático que reafirma e fortalece as relações de proximidade, respeito mútuo e amizade bilateral entre Timor-Leste e a Indonésia, enquanto países vizinhos.
Na sua intervenção, o Presidente Ramos-Horta destacou a extraordinária transformação das relações bilaterais entre Timor-Leste e a Indonésia. Sublinhou que, partindo de um passado difícil e marcado por grandes desafios, os dois países vizinhos conseguiram transformar as suas relações num modelo global de parceria, respeito mútuo e sólida cooperação regional.
*******
(ENG)
*President J. Ramos-Horta Highlights the Successful Transformation of Timor-Leste–Indonesia Relations from a Difficult Past into a Global Model of Friendship and Regional Cooperation*
*Dili, 31 October 2026* – The Minister of Transport and Communications, Eng. Miguel Marques Gonçalves Manetelu, accompanied the President of the Republic, José Ramos-Horta, at a diplomatic reception held at Farol, Dili, to celebrate the 81st Anniversary of the Independence of the Republic of Indonesia, together with diplomats and official representatives of the Indonesian Embassy in Dili.
The reception was also attended by the Minister of the Interior, Francisco Guterres; the Vice-Minister for ASEAN Affairs, Milena Rangel; and the Prosecutor-General of the Republic, Nelson de Carvalho.
During the celebration, the Head of State was accompanied by the Chargé d’Affaires of the Indonesian Embassy, Raden Sakunto Paksi, together with members of the diplomatic corps and representatives of the Indonesian community residing in Timor-Leste.
The presence of the Head of State of Timor-Leste at this celebration represented a diplomatic gesture reaffirming and strengthening the close relations, mutual respect and strong bilateral friendship between Timor-Leste and Indonesia as neighbouring countries.
In his remarks, President Ramos-Horta highlighted the extraordinary transformation that has taken place in bilateral relations between Timor-Leste and Indonesia. He emphasized that, from a difficult past marked by significant challenges, the two neighbouring countries have successfully transformed their relationship into a global model of partnership, mutual respect and strong regional cooperation








